Uygarlıklar, kültürler ve topluluklar

Asur Ticaret Kolonileri Çağı'nda Orta Anadolu'da bağımsız bölgesel güç olan Kaniš (Neša) krallığı. MÖ 18. yüzyılın sonlarında Kuššara kökenli Pithana ve oğlu Anitta Neša'yı ele geçirip burayı başkent yapmış, Anitta geniş bir bölgesel devlet kurmuştur.

Asur Ticaret Kolonileri Çağı'nın önemli Anadolu krallıklarından biri. Anitta metninde Purušhandalı adam Anitta'ya demir bir taht ve demir bir asa sunarak boyun eğmiştir. Merkezinin Acemhöyük olduğu güçlü kanıtlarla önerilmiştir ancak bu özdeşleştirme tartışmalıdır.

Anitta metninde 'denizin Zalpa'sı' olarak anılan kuzey Zalpa krallığı. Kralı Uhna, Neša'nın tanrısı Šiušummi'nin heykelini Zalpa'ya götürmüş; Anitta daha sonra Zalpa kralı Huzziya'yı canlı olarak Neša'ya getirmiştir. Asur ve Hitit metinlerinde Kuzey Suriye'de ayrı bir Zalpa daha bulunur.

Anitta metninde 'Hatti kralı' olarak anılan Piyušti'nin Hattuš merkezli krallığı. Piyušti Anitta'ya iki kez karşı çıkmış, Anitta sonunda kenti geceleyin alıp yıkmış ve yeniden iskân edilmemesi için lanetlemiştir.

Orta Tunç Çağı'nda 'Büyük Krallık' sahibi Halep krallığı. Hitit geleneğine göre I. Hattušili bu krallığa ağır darbe vurmuş, I. Muršili Halep krallığını ve ülkesini yıkmıştır.

Hattuša merkezli Hitit Devleti, Hattušili I ile kurulmuş, Šuppiluliuma I döneminde Anadolu dışına taşarak imparatorluk düzeyine ulaşmıştır. Yönetim, sarayda dil ve din bakımından Hatti, Luvi, Hurri ve Mezopotamya öğelerini birleştiren çok katmanlı bir yapıdır.

Arzawa, Hitit metinlerinde Batı ve Güneybatı Anadolu'daki bir dizi ülke için kullanılan addır. Bu ülkeler Hititlerle sık sık savaşmış, sonunda vasal yapılmış ancak imparatorluğun sonuna dek güvenilmez tebaa olarak kalmıştır. Arzawa krallığı Muršili II tarafından fethedilip parçalanmıştır.

Kizzuwatna, klasik Kilikya'ya, yani Çukurova'ya karşılık gelen bir krallıktır. Telipinu ile eşit şartlı bir ittifak yapmış, sonra Hitit ile Mitanni arasında tampon bölge olarak taraf değiştirmiş, MÖ 15. yüzyıl ortasından itibaren Hurri renkli dinî gelenekleri Hitit sarayına aktaran başlıca kaynak olmuştur.

Amik Ovası'nda Alalah merkezli krallık. Geç Tunç Çağı'nın ilk evresinde Mitanni üst egemenliği altındaydı; Šuppiluliuma I Mukiš'i ele geçirmiş ve Ugarit kralının boyun eğişini Alalah'ta kabul etmiştir.

Fırat'ın doğusunda, Elazığ (Harput) yöresine karşılık gelen ülke. Hitit ile Mitanni arasında tampon bölgeydi; II. Tuthaliya döneminde Hitit tebaası sayılan Išuwalılar Hurri ülkesine kaçmış, Mitanni ordusu Išuwa'yı yağmalamış, Šuppiluliuma I Išuwa'yı ikinci kez itaat altına almıştır. Merkezi kesin olarak belirlenemediği için kontrol noktası verilmemiştir.

Arzawa ülkelerinin kuzeybatı kesimi; güneyde Mira ile kuzeyde Wiluša arasında yer alır. Kralı Manapa-Tarhunta önce Uhha-ziti'yi desteklemiş, sonra Muršili II'ye boyun eğerek vasal olmuştur. Lazpa (Midilli) adası bu ülkeye bağlıydı.

Kuzey Suriye kıyısında liman krallığı. Niqmaddu II, komşularının saldırısı üzerine Šuppiluliuma I'den yardım isteyerek Hitit vasalı olmuş; Muršili II Niqmepa ile yeni bir antlaşma yapmıştır.

Arzawa ülkelerinden biri. Kralı Mašhuiluwa Muršili II'nin Arzawa seferinde Hitit tarafını tutmuş, sefer sonrasında Mira ve Kuwaliya ona verilmiştir. IV. Tuthaliya döneminde Mira kralı Tarkasnawa batıdaki Hitit vasalları üzerinde bölgesel bir üst yetki üstlenmiş görünür.

Arzawa ülkelerinin en kuzeybatıdakisi. Muwatalli II kral Alaksandu ile vasallık antlaşması yapmış, IV. Tuthaliya döneminde tahttan indirilen Walmu'nun yeniden kral yapılması planlanmıştır. Wiluša'nın Troya ile eşleştirilmesi yaygın ama tartışmalıdır.

Arzawa ülkelerinden biri. Muršili II Hapalla'yı Targasnalli'ye vermiş ve onunla vasallık antlaşması yapmıştır. Konumu bu kaynaklarla belirlenemediği için kontrol noktası verilmemiştir.

Güney-orta Anadolu'da Tarhuntašša kenti merkezli ülke. Muwatalli II döneminde kısa süre Hitit başkenti olmuş, III. Hattušili Muwatalli'nin oğlu Kurunta'yı burada apanaj krallığına getirmiştir. Kentin yeri henüz bulunamamıştır; Konya civarında olduğu tahmin edilir.

Arslantepe merkezli Malizi krallığı, 12. ve 11. yüzyıl Hiyeroglif Luvice yazıtlarıyla belgelenir. Etki alanı Malatya ovasının batısındaki vadilere uzanır; hanedanları Karkamış'takilerle eşzamanlanır. Krallık 8. yüzyılda II. Sargon tarafından fethedildi.

Hitit İmparatorluğu'nun çözülmesinden sonra Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de ortaya çıkan, çoğu tek bir kent ve çevresinden oluşan krallıklar. Karkamış, Melid, Gurgum, Kummuh, Sam'al, Que/Hiyawa ve Tabal bunlar arasındadır. MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısında art arda Asur'a katıldılar.

Hitit İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra Karkamış, Hitit kral soyunun devamı olan hükümdarlar altında bağımsız ve güçlü bir devletin merkezi olarak kaldı. 10. yüzyılda Suhi II ve Katuwa gibi hükümdarlar anıtsal kabartma programları ve tapınak yenilemeleri gerçekleştirdi; 9. ve 8. yüzyıllarda kral soyu Kamani'ye kadar izlenebilir.

Amik Ovası merkezli krallık 11. yüzyılda Palistin (Walistin) adıyla Hiyeroglif Luvice yazıtlarda, 9. yüzyıldan itibaren Asur kaynaklarında Patina ya da Unqi olarak geçer. Başkenti Tell Tayinat'taki Kunulua idi; III. Tiglath-pileser 738'de krallığı ilhak etti.

Maraş merkezli Gurgum, Amanos dağlarının kuzeyinde bir Geç Hitit krallığıdır. Hiyeroglif Luvice yazıtlar 10. yüzyıl başından 8. yüzyıla uzanan bir hükümdar dizisini verir; bunların bir kısmı Asur kaynaklarında da geçer.

Doğu Kilikya ovasındaki krallık Luvice yazıtlarda Hiyawa, Asur kaynaklarında III. Salmanassar'dan itibaren Que olarak geçer. En önemli yerel kaynakları Karatepe ve Çineköy iki dilli yazıtlarıdır; 8. yüzyıl sonunda Asur eyaleti oldu.

Amanos dağlarının doğusunda, Zincirli merkezli krallık. Semitik adlı bir hanedan 10. yüzyıl sonu ya da 9. yüzyıl başında terk edilmiş Tunç Çağı höyüğünü başkent seçti. Krallık bağımsızlıktan Asur'a bağlı vasallığa, sonra MÖ 725-713 arasında doğrudan yönetilen Asur eyaletine geçti.

Gordion merkezli Demir Çağı krallığı. MÖ 9. yüzyılda tahkimli bir başkent kurdu ve MÖ 8. yüzyıl sonunda Asur kaynaklarında Muškili Mita (Midas) yönetiminde güçlü bir siyasi aktör olarak göründü. Frig kültürü siyasi bağımsızlıktan sonra da Orta Anadolu'da sürdü.

Fırat'ın Samsat geçidi çevresinde, Asur kaynaklarında Kummuhu olarak geçen Geç Hitit krallığı. Kralları MÖ 9. yüzyıldan itibaren Asur'a haraç verdi, 8. yüzyıl ortasında Urartu ile Asur arasında kaldı. MÖ 711'de Kummuh kralı Mutallu'ya Melid de verildi; Mutallu'nun Urartu ile anlaşması üzerine II. Sargon MÖ 708'de ülkeyi ilhak etti.

Asur kaynaklarında Kilikya'nın Que dışında kalan, ovanın batısındaki ve kuzeyindeki dağlık kesimi. Kesin sınırları ve merkezi tartışmalıdır. II. Sargon Hilakku'yu Tabal kralı Ambaris'e çeyiz olarak verdi; Sanherib MÖ 696'da Illubru yöneticisi Kirua'nın başlattığı isyanı bastırdı.

Orta Anadolu platosunun doğu ve güneydoğusunda (kabaca Kapadokya) birkaç beylik ve kent devletinden oluşan bölge. II. Sargon MÖ 713'te burada eyalet kurmaya çalıştı ama iki yıl içinde denetimi yitirdi; MÖ 705'te Tabal'da savaşta öldü.

Van Gölü çevresinde MÖ 13. yüzyılda ilk kez anılan beyliklerden doğan ve MÖ 9. yüzyılda tek bir siyasi birime dönüşen krallık. Yeni Asur İmparatorluğu'nun güçlü rakibiydi. Kaleleri, sulama kanalları ve çivi yazılı yazıtlarıyla bilinir.

Bor ovası merkezli, Tabal ülkesindeki krallıklardan biri. Kralı Warpalawa (Asurca Urballa) MÖ 738 haraç listesinde III. Tiglath-pileser'e haraç verenler arasındadır. İvriz, Bor ve Bulgarmaden gibi yerlerde onun yazıtlı anıtları bulunur.

Batı Anadolu'da Sardes merkezli Demir Çağı krallığı. Gyges'le başlayan Mermnad hanedanı döneminde İyon ve Aiol kentlerini haraca bağladı, Halys'e (Kızılırmak) kadar uzanan bir egemenlik kurdu ve sikkenin ortaya çıkışında merkezi rol oynadı. MÖ 547 civarında II. Kyros'a yenildi ve Ahameniş satraplığına dönüştü.

Yunan kaynaklarında krallarına Syennesis denen Kilikya krallığı. Herodotos'a göre bir Syennesis MÖ 585'te Lidya ile Medler arasındaki barışın aracılarındandı; Dareios'un vergi düzeninde Kilikya ayrı bir vergi bölgesiydi. Ksenophon MÖ 401'de Syennesis'in sarayını Tarsus'ta gösterir.

El baltası gibi iki yüzlü büyük kesici aletlerle tanımlanan Alt Paleolitik teknokompleks. Anadolu'da ilk in situ Aşölyen topluluğu Kaletepe Deresi 3'te, obsidyenden yapılmış el baltasıyla belgelenmiştir. Göllü Dağ yüzey araştırmasında da el baltaları ve büyük iki yüzlü aletler bulunmuştur. Buna karşılık Yarımburgaz ve Karain E topluluklarında el baltası yoktur; bu nedenle Anadolu Alt Paleolitiği tek bir Aşölyen geleneğine indirgenemez.

Levallois yongalama ve kenar kazıyıcı, Moustérien uç gibi aletlerle tanımlanan Orta Paleolitik endüstriler. Anadolu'da tek tip değildir: Karain'de 'Karain tipi Moustérien', Hatay kıyısında Levant'taki 'Tabun C tipi' endüstriye benzeyen bir Levallois endüstrisi, Göllü Dağ'da esnek Levallois yöntemleri görülür. Karain'de bu evreyle ilişkili Neandertal kalıntıları bildirilir.

Levant'ta Geç Orta Paleolitikten Erken Üst Paleolitiğe geçişte bıçak aletlerin hızla arttığı, deniz kabuğu süs eşyası ve kemik alet kullanımının yaygınlaştığı teknolojik gelenek. Anadolu'da en iyi Hatay'daki Üçağızlı Mağarası'nda belgelenir; burada İlk Üst Paleolitiği Ahmarian izler.

Son Buzul Maksimumu sonrasından Holosen başına uzanan, mikrolitlerle tanımlanan son avcı-toplayıcı toplulukları. Anadolu'da Öküzini ve Karain mağaraları stratigrafik diziyi verir; Pınarbaşı Orta Anadolu platosu için, Direkli ise Orta Toroslar için başlıca kanıttır. Bölgesel farklılıklar belirgindir: Marmara toplulukları Bulgaristan ve Kırım'a, Öküzini ise Levant'a daha çok benzetilir.

Yukarı Dicle havzasında Genç Dryas sonu ile Erken Holosen'de ortaya çıkan ilk yıl boyu ya da yılın büyük bölümünde yerleşik topluluklar. Körtik Tepe, Hallan Çemi ve Çayönü bu grubun en iyi bilinen yerleşimleridir. Obsidyen tercihleri ve yontmataş teknolojisi, Kuzey Mezopotamya ve Levant'tan ayrılan bir yerel gelenek gösterir.

Marmara bölgesinde, özellikle Karadeniz kıyısındaki fosil kumullar üzerinde yoğunlaşan, çanak çömleksiz Mezolitik ya da Epipaleolitik yontmataş toplulukları. Benzer topluluklar Gelibolu, Haramidere, Yalova ve Manyas çevresinden de bilinir. Kazılmış bir yerleşimi olmadığı için tarihlemesi yalnızca tipolojiye dayanır.

Şanlıurfa platosunda ve Harran ovasını çevreleyen yüksek kesimlerde T biçimli dikmeli özel yapılar, zengin hayvan ve insan betimleri ile tanımlanan Çanak Çömleksiz Neolitik topluluklar. 'Taş Tepeler' adı bu alanları birlikte araştıran güncel projenin adıdır. Ortak sembolizm, bazı araştırmacılarca tek bir kült topluluğunun varlığına işaret olarak görülmüştür.

Kapadokya ve Konya ovasında MÖ 9. binyılın ikinci yarısından 6. binyıl başına uzanan Neolitik topluluklar. Burada tarım ve hayvancılık, Bereketli Hilal'den gelen hazır bir paket olarak değil, yerli toplayıcıların seçici benimsemesi ve yerel denemelerle gelişmiştir. Çatalhöyük bu geleneğin en büyük yerleşimidir.

MÖ 7. binyılda Ege kıyısının ortasında ve Doğu Marmara'da kurulan ilk çiftçi-çoban yerleşimleri. Ulucak, Çukuriçi ve Barcın gibi öncü yerleşimlerde yerel bir Neolitikleşme süreci izlenmez; kazıcılar bunları dışarıdan gelen toplulukların kurduğunu düşünür. Doğu Marmara'da 7. binyılın son yüzyıllarında Fikirtepe ufku olarak adlandırılan ortak bir bölgesel kimlik oluşur.

Anadolu ile Balkanlar arasındaki temas bölgesinde, MÖ 7. binyılın son çeyreğinden itibaren kurulan ilk köy yerleşimleri. Hoca Çeşme'de yuvarlak, Aşağı Pınar'da dikdörtgen planlı dal örgü yapılar görülür. Maddi kültür Doğu Marmara'daki Fikirtepe ufkundan belirgin biçimde ayrılır.

Doğu Trakya'nın güneyinde ve Marmara kıyısında tanımlanan, Karanovo IV kültürünün bir çeşitlemesi. Adını Marmara Ereğlisi yakınında 1989'da büyük ölçüde belgelenmeden tahrip edilen Toptepe höyüğünden alır. Çok mikalı hamur, grimsi yüzey, yüksek boyunlu karinalı çömlekler ve dalgalı çizgi kazıma bezek tipiktir.

Samsun kıyısında Kızılırmak ve Yeşilırmak deltaları ile Canik dağları arasında yaşamış Geç Kalkolitik ve İlk Tunç Çağı toplulukları için kullanılan betimleyici bir çatı terim. Ahşap çantı mimarisi, yoğun dokumacılık, hasır izli çanak çömlek, arsenikli bakır silahlar ve zengin gömü hediyeleri ortak özellikleridir. Ana kanıt İkiztepe'den, tamamlayıcı veri Dündartepe, Kaledoruğu ve Dombalaktepe'den gelir.

Güneydoğu ve Doğu Anadolu'nun MÖ 4. binyıl yerel toplumları için kullanılan araştırmacı terimi. Bu toplumlar Uruk ticaret sistemine katılmış ve ondan etkilenmiş, ama merkezîleşme yönündeki gelişmeleri zaten sürmekteydi. Arslantepe bu sürecin en iyi belgelenmiş örneğidir.

Güney Mezopotamya merkezli MÖ 4. binyıl kültürü. Anadolu açısından bir dış güç değil, ticaret, öykünme ve bazı yerlerde koloni yerleşimi biçiminde yürüyen bir etkileşim sürecinin kaynağıdır. Bu batch'te yalnızca Anadolu'daki izleri üzerinden ele alınır.

Güney Kafkasya'dan Doğu Anadolu'ya ve kuzeybatı İran'a, oradan da daha uzaklara yayılan, Yakın Doğu tarih öncesinin zaman ve mekânda en geniş arkeolojik ufuklarından biri. Kırmızı-siyah perdahlı el yapımı seramikle tanınır. Doğu Anadolu İTÇ'sinin kökeni konusundaki kanıtların çoğu Transkafkasya'ya işaret etse de yayılım mekanizması tartışmalıdır.

Batı Anadolu kıyısı, iç kuzeybatı Anadolu ve güneybatı yaylalarının İTÇ toplulukları için kullanılan bölgesel çerçeve. İTÇ II sonunda merkezî otoriteye işaret eden yerleşim düzenleri, anıtsal surlar, kale ve aşağı şehirden oluşan büyük yerleşimler, çark yapımı seramik ve ilk kalay tunçları ortaya çıkar.

Troya I-III ile temsil edilen kuzeydoğu Ege ve Troas İTÇ kültürü. Tahkimli kale ile aşağı yerleşim düzeni, hazine depozitleri ve uzak bağlantılara işaret eden buluntularla tanınır. Troya II Geç evresinde kalay tuncunun ortaya çıkışı bölge metalurjisinin önemli bir yeniliğidir.

Anadolu platosunun İTÇ toplulukları için bölgesel çerçeve. Dönem kentleşme ya da en azından karmaşık toplumun ortaya çıkışı olarak tanımlanır; MÖ 3. binyılın ikinci yarısında geniş bir ticaret ağı kurulur, anıtsal mimari görülür ve metal hem gündelik yaşamı değiştirir hem de zenginlik ile toplumsal konumun göstergesi olur.

Hurrice konuşan topluluklar MÖ 3. binyıldan itibaren belgelenir. Kültepe metinlerinde 'Hurri' adı yerine Šubarum ve Šubariattum terimleriyle geçerler; Hitit sarayında Tudhaliya I'den itibaren Hurrice adlar ve dinî gelenekler yaygınlaşmıştır.

Hattice konuşan topluluklar Orta Anadolu'nun Hitit öncesi nüfusunun bir parçasıdır. Eski Hitit döneminde Hattuša çevresinde Hattice halk arasında konuşulurken saray dili Hititçeydi; Hattice dinî metinlerde ve yer adlarında yaşamıştır.

Luvice, Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu koluna ait bir dildir. Hattuša arşivlerinde Hititçe metinlere gömülü pasajlar halinde görülür ve Anadolu hiyeroglif yazıtlarının ana dilidir. Luvice konuşanlar tek bir devlet oluşturmamış, Arzawa toprakları gibi farklı siyasi yapılar içinde yaşamıştır.

Herodotos'un Hintlilerden sonra dünyanın en kalabalık halkı dediği, bölgelerine göre farklı adlar taşıyan ama göreneklerde birbirine benzeyen topluluklar. Doğu Trakya'da Erken Demir Çağı yerleşimleri ve dolmenler bu toplulukların arkeolojik çevresine bağlanır. MÖ 513-511'de Dareios ve Megabazos'un seferleriyle Trakya'nın bir kısmı Pers denetimine girdi.

Güneybatı Anadolu'da Karya'nın yerli halkı. Herodotos iki farklı köken anlatısı aktarır: Giritlilere göre adalardan gelmişlerdir, Karyalıların kendisine göre ise baştan beri ana karada yaşamışlardır. Milet'in kuruluş anlatısında İyonların Karyalı kadınlarla evlendiği söylenir.

Güneybatı Anadolu'da Likya'nın halkı. Likçe yazıtların en uzunları Ksanthos-Letoon'da bulunmuştur. Herodotos'a göre Likyalılar Girit kökenlidir ve komşuları onları Termilai diye anar.

Aššur kökenli birkaç yüz tüccar Kaniš'e kalıcı ya da geçici olarak yerleşmiş, Orta Anadolu ve Toros ötesindeki onlarca kentte daha küçük ticaret yerleşimleri (kārum ve wabartum) kurmuştur. Yerel krallarla yaptıkları anlaşmalar sayesinde kendi hukuk ve mali kurumlarını korumuşlardır.

Hitit krallığının kuzey sınırındaki Pontus dağlarında yaşayan, merkezi bir otoriteye bağlı olmayan kabile toplulukları. Hakkındaki bütün yazılı bilgi Hitit kaynaklarından gelir; bu kaynaklar onları sınır kentlerini ve kült yerlerini yağmalayan düşmanlar olarak tanıtır. Modern araştırmada Hitit yayılmasının mağdurları olarak da değerlendirilirler.

Asur kaynaklarının 13. yüzyıldan itibaren Nairi ve Uruatri ülkeleri olarak andığı, Doğu Anadolu yaylalarında kale merkezli küçük yerel yönetimlerden oluşan topluluklar. Oluklu (yivli) çanak çömlek, tahkimli yerleşimler ve tarım-hayvancılık ekonomisiyle tanınırlar; Urartu krallığı büyük ölçüde bu yerel geleneklerden gelişmiştir.

Batı Anadolu kıyısında on iki kentlik bir birlik oluşturan ve Panionion'u ortak kutsal alan olarak kullanan Yunanca konuşan topluluklar. Antik gelenek onları Atina'dan gelen göçmenlere bağlar. Arkeoloji ise bölgede daha eski yerleşimleri ve yerel Anadolu etkilerini gösterir.

Kuzeybatı Anadolu kıyısında Kyme başta olmak üzere bir grup kent kuran Yunanca konuşan topluluklar. Herodotos'a göre ana karada on iki kentleri vardı; Smyrna'yı İyonlara kaptırınca on bire düştüler.

Güneybatı Anadolu kıyısı ve yakın adalarda Lindos, Ialysos, Kameiros, Kos, Knidos ve Halikarnassos'tan oluşan 'Altı Kent' (sonradan Beş Kent) birliğini kuran Yunanca konuşan topluluklar. Ortak kutsal alanları Triopion'daydı.

MÖ 8.-7. yüzyıllarda etkin, büyük olasılıkla İrani kökenli göçebe topluluk. Asur kaynaklarında MÖ 714 civarında Urartu ile çatışırken ortaya çıkar; sonra Anadolu'da Lidya ve İyon kentlerine saldırdı. Alyattes'in yenilgisinden sonra adları kaynaklarda kaybolur.

Herodotos'un Asya'ya geçmiş Traklar olarak tanıttığı, Thyn ve Bithyn adlarıyla anılan topluluklar. Kendi anlatılarına göre önce Strymon Irmağı boyunda yaşayan Strymonlulardı ve Teukroslar ile Mysler tarafından yurtlarından sürülmüşlerdi.

Halys'in batısında, Karadeniz kıyısı ile iç kesim arasında yaşayan halk. Homeros onları Pylaimenes komutasında Troyalıların müttefikleri olarak anar; Herodotos'a göre Kroisos'a tabi olmuş, Pers döneminde de üçüncü vergi bölgesine dahil edilmişlerdir.

Güney Mezopotamya merkezli Akad Devleti, Sargon ile kuruldu ve güneyin sulu tarım alanları ile kuzeyin kuru tarım yapılan topraklarını denetimine aldı. Anadolu'daki varlığı doğrudan kanıtlardan çok sınırlıdır; Pir Hüseyin steli gibi buluntular ve çok daha sonraki efsanevi gelenekler bu ilişkinin başlıca dayanaklarıdır. Başkent Agade'nin yeri bilinmediği için merkez olarak bir yer kimliği verilmedi.

Yeni Krallık Mısır'ı, Doğu Akdeniz ticaretini denetleme yarışında Hititlerin en güçlü rakibiydi. İlişkiler Kuruštama Antlaşması, Zannanza olayı, Kadeš Savaşı ve MÖ 1259 barış antlaşması ile şekillenmiştir.

Mitanni, Hurrileri tek çatı altında toplayan ve Yukarı Mezopotamya ile Kuzey Suriye'de güçlenen bir krallıktır. Muršili I'in Yamhad'a son vermesi ve ardından Hitit iç karışıklıkları Mitanni'nin yükselişine zemin hazırlamıştır; Karkamış MÖ 16-14. yüzyıllarda Mitanni denetimindeydi.

Ahhiyawa, yaklaşık otuz Hitit metninde geçen, deniz aşırı bir Geç Tunç Çağı gücüdür. Beckman, Bryce ve Cline'a göre Ahhiyawa Mikenlerin bir kısmını ya da tamamını ifade eder ve büyük olasılıkla Yunanistan anakarasında, belki Mykenai merkezlidir. Hititler bu gücü Batı Anadolu'daki isyanlar, Millawanda ve Wilusa meselelerinde muhatap almıştır.

Kuzey Mezopotamya merkezli imparatorluk. MÖ 8. yüzyıl ortasından itibaren Geç Hitit krallıklarını ilhak etti, Urartu ile uzun bir rekabete girdi ve Frig kralı Mita ile çatıştı. MÖ 612'de Med ve Babil güçleri Ninova'yı aldı.

İran merkezli güç. Babil ile birlikte Asur'u yıktı ve Kyaksares döneminde batıya genişleyerek Halys'e ulaştı. MÖ 585'te Lidya ile yapılan antlaşmayla Halys sınır kabul edildi. Bir Med 'imparatorluğu'nun varlığı ve Anadolu'daki denetimin niteliği tartışmalıdır.

II. Kyros'un MÖ 550'de Med kralı Astyages'i yenmesiyle yükselen, MÖ 547/546'da Lidya'yı, ardından Harpagos aracılığıyla İyonya, Karya ve Likya'yı ele geçiren imparatorluk. Batı Anadolu'yu Sardes ve Daskyleion merkezli valilikler aracılığıyla yönetti.