II. Kyros'un MÖ 550'de Med kralı Astyages'i yenmesiyle yükselen, MÖ 547/546'da Lidya'yı, ardından Harpagos aracılığıyla İyonya, Karya ve Likya'yı ele geçiren imparatorluk. Batı Anadolu'yu Sardes ve Daskyleion merkezli valilikler aracılığıyla yönetti.
Tarihlendirme
Başlangıç Kyros'un Astyages'e karşı zaferi (MÖ 550); bitiş Anadolu'daki Pers egemenliğinin sonu olarak Sardes kazısı sayfasındaki 334 tarihi. Bu batch yalnızca MÖ 550-500 aralığını işler.
Diller: Eski Farsça, Aramice (idari), Babilce (Akadca)
Bilinen merkezler: Daskyleion, Sardes, Ekbatana
Profil
- Askerî
- Harpagos İyon kentlerini surlarına toprak rampalar yığarak aldı. Orta güven
- Yönetim
- Fetihten hemen sonra Sardes bir yöneticiye (Tabalos), hazine bir Lidyalıya (Paktyes) emanet edildi; Paktyes isyanından sonra Lidya doğrudan Med ve Pers kökenli satraplar ve komutanlarca yönetildi. Darius I yirmi satraplık kurup vergiyi sabitledi. Orta güven
Süreklilik ve dönüşüm
Pers yönetimi yerel yapıları büyük ölçüde sürdürdü: Daskyleion'da Frig dili ve kültleri, Likya'da yerel hanedanlar, Sardes'te Lidyaca yaşamaya devam etti.
İlişkiler
Kyros Astyages'i yendi ve Ekbatana'yı aldı; Med komutanlar (Harpagos, Mazares) Pers hizmetine girdi.
Kanıt: Nabonidus Kroniği 6. yıl; Herodotos 1.127-130, 1.156-162.
Pers döneminde Paphlagonlar, Mariandynler ve Asya Traklarıyla birlikte üçüncü vergi bölgesinde yer alır.
Kanıt: Herodotos 3.90: bu bölgeden 360 talant vergi gelir.
Pteria ve Sardes önü savaşları, Sardes'in kuşatılıp yağmalanması ve Paktyes isyanının bastırılmasıyla Lidya Ahameniş egemenliğine girdi.
Kanıt: Herodotos; Sardes'teki yıkım tabakası.
Milet ayrı antlaşmayla tabi oldu; diğer İyon kentleri Harpagos'a yenildi, adalılar teslim oldu. Darius döneminde İyonlar birinci vergi bölgesine dahil edildi.
Kanıt: Herodotos 1.141, 1.162-169, 3.90.
Harpagos'un Ksanthos'u almasından sonra Likya Pers egemenliğine girdi; yerel hanedanlar yönetime katıldı.
Kanıt: Herodotos 1.176; Rung 2015 dn. 1 (Keen 1998'e atıfla).
Harpagos Karyalıları büyük bir direniş olmadan boyunduruk altına aldı; yalnızca Pedasalılar Lide dağında bir süre direndi.
Kanıt: Herodotos 1.171-175; Karyalılar Dareios'un birinci vergi bölgesinde sayılır (3.90).
Kilikya kendi kralları (Syennesis) yönetiminde kalırken Ahameniş vergi düzenine dahildi.
Kanıt: Herodotos'un Dareios dönemi vergi listesi ve Syennesis'i kral olarak anan pasajları.
Dareios'un seferi ve Megabazos'un ardından gelen harekâtıyla Trakya'nın kıyı kesimlerindeki Trak toplulukları ve kentler Pers egemenliğine girdi.
Kanıt: Herodotos'ta Salmydessos Traklarının teslimi, Getai'nin yenilmesi ve Megabazos'un Trakya'yı boyunduruk altına alması; Kaya ve Yazgı'ya göre bunun ardından bir Trakya satraplığı kuruldu.
Hâkimiyet kayıtları
Haritadaki zamana göre değişen alan bu kayıtlardan otomatik türetilir: her kayıt bir yerin hangi tarihlerde hangi statüde bu devlete bağlı olduğunu kaynağıyla belirtir. Alan en yakın kontrol noktasına göre bölüşülür, noktadan uzaklıkla sınırlanır ve kara ile kırpılır; kesin sınır değildir.
Astyages'in yenilgisinden sonra Med başkenti Pers egemenliğine geçti; Herodotos Kyros'un Sardes'ten Agbatana'ya döndüğünü anlatır.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.153
Haspels Midas Şehri'nin üçüncü yerleşim evresini 'Pers imparatorluğu' dönemi olarak tanımlar; kesin başlangıç tarihi vermez.
Ahamenişler döneminde (547-334) Sardes Küçük Asya'nın büyük bir satraplığının merkeziydi; Herodotos Kyros'un Sardes'i Pers Tabalos'a bıraktığını, sonra Oroites'i Sardes valisi atadığını ve Dareios'un kardeşi Artaphrenes'i Sardes'e vali yaptığını yazar.
Sardis t.y.; Herodotos ve (çev.) t.y., 1.153, 3.120; Herodotos ve (çev.) 1890, 5.25
Herodotos'a göre Mazares, Tabalos'u kuşatmaya katılanlara karşı yürüdü ve önce Prienelileri köleleştirdi.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.161
Herodotos Harpagos'un ana karadaki İyonları boyunduruk altına aldığını ve Dareios'un vergi düzeninde İyonların birinci vergi bölgesinde olduğunu yazar; Efes adıyla anılmaz.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.169, 3.90
Kyros'un 547'de Sardes'i almasından sonra Hellespontos Phrygiası satraplığı Daskyleion'da kuruldu; saray arşivinin bullaları ve satrap yapıları kazılarla bulunmuştur.
Bakır 2003; Herodotos ve (çev.) t.y., 3.120
Herodotos'a göre Mazares Kyme'den Paktyes'in teslimini istedi ve Kymeliler Pers baskısı altında hareket etti; kentin tabiyetinin biçimi belirtilmez.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.157-160
Herodotos'a göre Kyros yalnızca Miletoslularla Lidyalıların tanıdığı koşullarla yeminli bir anlaşma yaptı; Miletos Harpagos seferi sırasında yerinde kaldı.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.141, 1.169
Herodotos'a göre Harpagos'un İyonya'da ilk saldırdığı kent Phokaia'ydı; Phokaialıların bir kısmı kenti bırakıp göç etti, İyonların geri kalanı yenilip yerlerinde kalarak dayatılanı yerine getirdi.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.162-169
Herodotos'a göre Knidoslular Harpagos'a direnmeden teslim oldu; Karyalılar da büyük bir direniş göstermeden boyun eğdi.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.174
Gordion'da Küçük Höyük kalesi 540'larda Perslerin kuşatma rampasıyla alındı; Geç Frig evresi Pers egemenliği dönemiyle çakışır.
Rose 2017, s. 140, 142-143
Herodotos'a göre Harpagos Likyalılara benzer biçimde direnen Kaunos'u da ele geçirdi.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.176
Herodotos'a göre Harpagos Ksanthos ovasına girdi; yenilen Ksanthoslular akropolde ailelerini ve mallarını yakıp savaşarak öldü ve kent Pers egemenliğine girdi.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.176
Herodotos Kilikya'yı Dareios'un vergi bölgeleri arasında sayar ve Kilikyalıların kralı olarak Syennesis'i anar; Ksenophon Tarsus'ta Syennesis'in sarayının bulunduğunu yazar.
Herodotos ve (çev.) t.y., 3.90; Herodotos ve (çev.) 1890, 5.118; Xenophon ve Dakyns t.y., 1.2.23
Yaklaşık etki alanları
- Etki alanı MÖ 547 - 500 Orta güven
Batı Anadolu'da Pers yönetiminin belgelendiği merkezler: Sardes (Tabalos, Oroites), Daskyleion (Mitrobates), Harpagos'un aldığı İyon, Karya ve Likya kentleri. Yaklaşık alandır, sınır çizilmez.
Alanlar belgelenmiş merkezlerin çevresinden türetilir; siyasi sınır iddiası taşımaz.
Tarihsel Olaylar
- y. MÖ 550II. Kyros'un Astyages'i yenmesi ve Ekbatana'yı alması
- y. MÖ 547Kroisos'un Halys'i geçip Pteria'yı alması (Kerkenes'in yıkımı ile ilişkisi tartışmalı)
- y. MÖ 547Pteria savaşı
- y. MÖ 547Sardes önü savaşı (Thymbra adıyla da anılır)
- y. MÖ 547Sardes kuşatması ve düşüşü
- y. MÖ 547 - 520Sardes ve Daskyleion merkezli Ahameniş yönetiminin kuruluşu
- y. MÖ 546 - 545Paktyes isyanı ve Mazares'in cezalandırma seferi
- y. MÖ 546 - 540Harpagos'un İyonya seferi (Phokaia ve Teos halkının göçü)
- y. MÖ 545 - 540Harpagos'un Karya, Kaunos ve Likya seferi (Ksanthos kuşatması)
- y. MÖ 513I. Dareios'un İskit seferi: Boğaz köprüsü ve Trakya'dan geçiş
- y. MÖ 512 - 511Megabazos'un Perinthos'u ve Trakya kıyılarını Pers egemenliğine katması
Kişiler
- II. Kyros (Büyük Kyros)Anşan kralı, Ahameniş İmparatorluğu'nun kurucusuy. MÖ 559 - 530
- HarpagosMed kökenli komutan, Kyros adına İyonya, Karya ve Likya'yı fetheden generaly. MÖ 550 - 540
- MazaresMed kökenli komutany. MÖ 546 - 545