Tarihsel olaylar
- y. 1,3 milyon yıl önce - 1,1 milyon yıl önce
Denizli'de bir traverten bloğunda bulunan kısmi kafatası Türkiye'de bilinen tek Homo erectus fosilidir. İlk çalışmalar onu Orta Pleistosen'e (yaklaşık 500 bin yıl) koydu; kozmojenik nüklit ve paleomanyetik tarihlendirme ise fosili taşıyan traverteni en az 1,1 milyon yıl, büyük olasılıkla 1,1-1,3 milyon yıl öncesine tarihledi.
- y. 1,2 milyon yıl önce - 1,2 milyon yıl önce
Kula yakınında Gediz Nehri'nin Erken Pleistosen menderes dolgusunda bulunan sert çekiçle çıkarılmış kuvarsit yonga, bazalt lavlarının 40Ar/39Ar yaşları ve paleomanyetizmayla yaklaşık 1,24-1,17 milyon yıl önceye yerleştirildi. Yazarlar bunu Anadolu'da güvenli tarihlenmiş en eski hominin varlığı olarak sunar.
- y. 1,1 milyon yıl önce - 162 bin yıl önce
Göllü Dağ'daki Kaletepe Deresi 3'te Alt Paleolitik V. düzeyde obsidyenden el baltası üretimi saptandı ve Aşölyen olarak yorumlandı. Bu, Anadolu'da belgelenen ilk in situ Aşölyen endüstrisidir; ancak yaşı yalnızca geniş stratigrafik sınırlarla bilinir.
- y. 992 bin yıl önce - 782 bin yıl önce
Konya yakınındaki Dursunlu linyit ocağında gergedan, su aygırı ve at kalıntılarıyla birlikte 135 işlenmiş kuvars alet bulundu. Katmanlar paleomanyetik polarite dönüşümüne göre 0,99-0,78 milyon yıl önce arasına tarihlendi.
- y. 452 bin yıl önce - 132 bin yıl önce
Trakya'daki Yarımburgaz Mağarası'nda homininler olası Orta Pleistosen yaşlı katmanlarda yaklaşık 1700 taş eser bıraktı. Toplulukta el baltası ve Levallois yoktur; dik düzeltili yonga aletleri ve tek yüzlü kıyıcılar baskındır. Mağara asıl olarak kış uykusundaki mağara ayılarının ini olarak kullanılmıştır.
- y. 302 bin yıl önce - MÖ 40.000
Karain Mağarası'nın E gözünde uzun bir Orta Paleolitik dizi bulunur. Orta evrenin aletleri 'Karain Moustérien' olarak adlandırılır ve bir çene kemiği ile falankslar içerir; son Orta Paleolitik evre klasik Moustérien'dir ve Neandertal kalıntıları içerir. B gözünde P.III düzeyi Orta Paleolitikten Üst Paleolitiğe geçişi gösterir.
- y. 77 bin yıl önce - MÖ 42.000
Üçağızlı II Mağarası 75 bin ile 42 bin yıl önce arasında Levallois endüstrisine sahip gruplarca kullanıldı. Endüstri Levant'taki 'Tabun C tipi' endüstriye benzer ve kazıcılar bunu Üst Pleistosen'de Levant kültürünün kuzeye yayılımı olarak yorumlar.
- y. MÖ 41.000 - 39.000
Hatay'daki Üçağızlı Mağarası'nda Levant'takilere benzer İlk Üst Paleolitik topluluklar, bıçak aletlerle birlikte çok sayıda deniz kabuğu boncuk verdi. En eski süs eşyalı düzeyler yaklaşık 41.000-43.000 takvim yılı öncesine tarihlenir ve Batı Asya'daki en eski kişisel süs geleneklerindendir.
- y. MÖ 19.550 - 16.550
Kozmojenik tarihlendirmeye göre Türkiye'nin güneyi ile Lübnan arasındaki dağlarda buzullar en geniş konumlarına küresel Son Buzul Maksimumu ile eşzamanlı olarak 21,5-18,5 bin yıl önce ulaştı. Bazı dağlarda SBM öncesi ilerlemeler de saptandı. Geç buzul döneminde buzullar geri çekildi ve yaklaşık 16 bin yıl önce daha küçük morenler bıraktı.
- y. MÖ 14.000 - 11.000
Konya Ovası'ndaki Pınarbaşı'nda kal. MÖ 14.000-11.000 arasına tarihlenen geç Epipaleolitik kaya sığınağı yerleşimi ve kal. MÖ 14.000 ve öncesine ait, yerleşim yapılarıyla ilişkisiz bir mezarlık kazıldı. Bu, Orta Anadolu platosunun Epipaleolitiğine ait tek kapsamlı kanıttır.
- y. MÖ 10.500 - 9300
Yukarı Dicle havzasında Hallan Çemi ve Körtik Tepe gibi yerleşimlerde yılın tamamında ya da büyük bölümünde yerleşik yaşayan topluluklar Genç Dryas'ın sonu ile Erken Holosen'de ortaya çıkar. Bu toplulukların bölgede bilinen bir öncülü yoktur ve görece gelişkin mimari ve buluntular üretmişlerdir.
- y. MÖ 10.050 - 9700
Geç buzul döneminin sonundaki Genç Dryas soğuk evresinde Doğu Anadolu'da Van Gölü'nün düzeyi belirgin biçimde düştü ve bitki örtüsü yarı çöle döndü. Bazı Anadolu dağlarında buzul ilerlemeleri yaklaşık 12 bin yıl öncesine tarihlenir. Evre, Grönland buz çekirdeği kronolojisine göre 11.703 yıl önce (2000 yılı tabanlı) Holosen'e geçişle sona erdi.
- y. MÖ 10.000 - 8001Orta Anadolu'da Epipaleolitikten erken Holosen yerleşimine geçiş (Pınarbaşı açık höyüğü)KültürelOrta güven
Pınarbaşı'ndaki açık höyükte kal. MÖ 10. ve 9. binyıllara ait yerleşim, Orta Anadolu'da belgelenen en erken Holosen yerleşimidir. Kazıcılar Epipaleolitik ve erken Holosen yerleşimlerini bölgede daha sonraki yerleşiklik ve tarımı anlamak için anahtar görür. Holosen başında nüfus artışı ve yerleşikliğin ortaya çıkışı başlıca araştırma soruları arasındadır.
- y. MÖ 10.000 - 6600
Boğaz'ın kuzeyindeki Karadeniz kıyısında, fosil kumullar üzerinde çanak çömleksiz mikrolitik yontmataş toplulukları yoğunlaşır. Bu topluluklar Neolitik çiftçiler gelmeden önce kıyı kaynaklarına dayalı yaşayan grupları temsil eder. Özdoğan iç Anadolu ile kıyılar arasında Mezolitik buluntu vermeyen geniş bir boşluk bulunduğunu vurgular.
- y. MÖ 9600 - 8200
Göbekli Tepe'nin yalnızca ritüel amaçlı bir kutsal alan mı yoksa yerleşik bir topluluğun yaşadığı ve sembolik yapılar da barındıran bir yer mi olduğu tartışmalıdır. Kazıcılar uzun süre 'dağ kutsal alanı' yorumunu savunmuş, eleştirmenler ise tapınak kimliklendirmesinin dayanaklarını sorgulamıştır. Yeni veriler, özel yapıların konutlar ve gündelik etkinliklerle iç içe olabildiğini göstermektedir.
- y. MÖ 9600 - 8800
Avcı-toplayıcılar Germuş dağlarındaki bir tepede, iki büyük merkezi dikmeyi çevreleyen T biçimli kireçtaşı dikmelerden oluşan anıtsal yuvarlak-oval yapılar inşa etti. Dikmeler 5,5 m'ye ulaşır ve yabani hayvan kabartmalarıyla süslüdür. Anıtsallık, tarım ve hayvancılık ortaya çıkmadan önce başlamıştır.
- y. MÖ 9600 - 7000
Tahılların ve baklagillerin ekimi ile evcilleştirilmesi, Bereketli Hilal'in tek bir bölgesinde ani bir olay olarak değil, en az bin yıllık evcilleştirme öncesi ekim dönemi içeren ve bölgenin farklı kesimlerinde paralel ilerleyen yavaş bir süreç olarak gerçekleşmiştir. Güneydoğu Anadolu bu süreçte önemli bir bölgedir, ancak tek merkez değildir.
- y. MÖ 9600 - 8800
ÇÇN A'da Doğu Göllü Dağ obsidyeni, güney Levant'taki yerleşimlere az miktarda ama düzenli olarak ulaşmıştır. Carter ve ark., güney Levant topluluklarının bu obsidyene Orta Fırat toplulukları üzerinden değil, Lübnan ötesi ya da deniz yoluyla eriştiğini savunur. Orta Fırat'ta ise Erken ÇÇN B'den itibaren Kapadokya obsidyenine Doğu Anadolu kaynakları eklenir.
- y. MÖ 9600 - 8200
Göbekli Tepe'de incelenen 7000'den fazla öğütme ve ezme aleti ile fitolit verileri, yabani tahılların büyük ölçekte işlendiğini gösterir. Büyük depolama yapısı bulunmadığından yazarlar yiyeceğin anlık tüketim için üretildiğini ve yaz ortası ile sonbahar arasındaki ceylan avıyla birlikte mevsimlik iş şölenleri düzenlendiğini öne sürer. 160 litreye varan kireçtaşı kaplar bira yapımıyla ilişkilendirilmiştir, ancak bu henüz kesin değildir.
- y. MÖ 8650 - 5200Karadeniz'in Holosen'de Akdeniz'e yeniden bağlanması: ani taşkın ve kademeli yükselme tartışmasıÇevreselTartışmalı
Son buzul döneminde ve sonrasında bir tatlı su gölü olan Karadeniz, küresel deniz seviyesi Boğaz eşiğine ulaşınca yeniden Akdeniz'e bağlandı. Ryan ve Pitman'ın ekibi bu bağlantının ani ve felaket boyutunda bir taşkınla 100.000 km²'den fazla kıyı sahanlığını suya gömdüğünü önerdi. Karşı görüş, sahanlık çekirdeklerine dayanarak deniz suyu girişinin ve yükselmenin kademeli olduğunu savunur.
- y. MÖ 8500 - 7500
Konya ovasında Boncuklu'daki yerli toplayıcılar MÖ 9. binyılın ortasında tahıl ekimini benimsemiş ve yerel türlerle hayvan gütmeyi denemiştir. Bu düşük düzeyli besin üretimi toplayıcılığın yerine geçmemiş, yüzyıllarca onunla birlikte sürmüştür. Bazı yakın toplayıcı topluluklar ise ekimi reddetmiştir.
- y. MÖ 8400 - 7350
Aşıklı Höyük'te koyun ve keçi yönetimi, yabani kuzu ve oğlakların yakalanıp yerleşimde büyütülmesiyle başlamış, ardından yerleşim içinde düşük düzeyli üretime ve sonunda tutsak sürülerden çok sayıda hayvan elde edilmesine dönüşmüştür. Hayvanlar yerleşim içinde ağıllarda tutulmuş, yaş ve cinsiyete göre seçici kesim yapılmıştır. Süreç Orta Anadolu'da yerel (endemik) bir evcilleştirme yoludur.
- y. MÖ 7100
Konya ovasında Çatalhöyük Doğu Höyük yerleşimi MÖ 7100 civarında kurulmuş ve yaklaşık 1200 yıl iskân edilmiştir. Baird ve ark., maddi kültürdeki süreklilik nedeniyle Boncuklu topluluğunu Çatalhöyük Doğu'daki çok daha büyük topluluğun atası olarak görür. Bu dönemde mütevazı besin üretimi, büyük bir yerleşik topluluğu besleyen karma tarıma dönüşmüştür.
- y. MÖ 7040 - 6500
MÖ 7. binyılın ilk yarısında Ege kıyısının ortasında Ulucak VI ve Çukuriçi XIII gibi tümüyle gelişmiş çiftçi ve çoban yerleşimleri kurulur. Bu yerleşimlerde yerel bir Neolitikleşme süreci izlenmez. Yeni gelenlerin kökeni ve izledikleri yol tartışmalıdır.
- y. MÖ 7000
Şanlıurfa platosunda kazılan ya da yüzey araştırması yapılan yerleşimlerin hiçbirinde Çanak Çömlekli Neolitik iskân saptanmamıştır. Bu durum, plato üzerindeki tepe yerleşimlerinin çanak çömlek üretiminden ve belki de tarım ile hayvancılık başlıca ekonomik etkinlik haline gelmeden önce terk edildiğini gösterir. Geçiş evreleri Fırat vadisindeki Mezraa-Teleilat ve Akarçay Tepe gibi yerleşimlerde izlenir.
- y. MÖ 6700 - 5500
Antik DNA çalışmaları, Avrupa'nın ilk çiftçilerinin soylarının neredeyse tamamını Kuzeybatı Anadolu ve Ege'deki Neolitik çiftçilerden aldığını göstermiştir. Barcın'dan alınan örnekler 'Anadolu çiftçisi' genetik profilinin tanımlanmasında belirleyici olmuştur; Orta Anadolu Neolitik bireyleri de aynı gen havuzuna aittir. Bu bulgular insan göçünün yayılımda büyük rol oynadığını gösterse de, yayılımın her bölgede aynı biçimde olmadığı ve yerel benimsemenin de rol oynadığı arkeolojik olarak tartışılmaktadır.
- y. MÖ 6600
Doğu Marmara'da Barcın Höyük yaklaşık MÖ 6600'de, tümüyle gelişmiş bir tarım ekonomisine sahip göçmenler tarafından kurulmuştur. Seramik geleneklerindeki paralellikler, göçmenlerin büyük olasılıkla Batı Orta Anadolu ve Çatalhöyük kökenli olduğunu ve 'Anadolu koridoru' üzerinden geldiğini düşündürür. Avcı-toplayıcı etkisi en fazla çok sınırlıdır.
- y. MÖ 6500 - 6000
Çatalhöyük'ün orta tabakalarındaki yoğun ve sembolik açıdan zengin yaşamın baskıları, MÖ 6500'den sonra daha fazla hareketlilik, hanelerin ekonomik bağımsızlığının artması ve nüfusun dağılmasıyla hafiflemiştir. Doğu Höyük nüfusu bu dönemde azalmıştır. Hodder bu değişimin çiftçi toplulukların Kuzeybatı Anadolu ve Avrupa'ya yayılmasıyla ilgili olabileceğini öne sürer.
- y. MÖ 6400 - 5800Marmara kıyısında göçmen çiftçilerle yerel avcı-balıkçıların karşılaşması (Fikirtepe kıyı yerleşimleri)KültürelTartışmalı
Fikirtepe kültürünün kıyı yerleşimlerinde (Fikirtepe, Pendik, Yenikapı) yuvarlak dal örgü kulübeler ve av, balık ve kabukluya dayalı karma ekonomi görülürken iç kesim yerleşimlerinde dikdörtgen yapılar ve tarıma dayalı ekonomi vardır. Kıyı yerleşimleri daha önce Ağaçlı grubunun yayıldığı alanla örtüşür.
- y. MÖ 6400 - 5800
Yenikapı Neolitik yerleşiminde basit gömüler, ikincil gömüler ve yakma gömüler birlikte bulunmuştur. Bütün Fikirtepe yerleşimlerinde sıkıca büzülmüş taban altı gömüler bilinse de yakma gömü bu bölgeye özgüdür ve Balkanlarda da nadirdir.
- y. MÖ 6400 - 5750
Doğu Trakya'da Neolitik yaşam Hoca Çeşme'nin en alt evreleriyle MÖ 7. binyılın son çeyreğinde başlar; Aşağı Pınar'ın ilk yerleşimi MÖ 6000-5750 arasına tarihlenir. Bu yerleşimler Balkanlarda yerleşik köy yaşamının ilk aşamalarını temsil eder. Bölgenin maddi kültürü Doğu Marmara'dan belirgin biçimde ayrılır.
- y. MÖ 6050 - 5900
Yeni radyokarbon tarihleri, Çatalhöyük Doğu ve Batı höyüklerinin MÖ 6000 civarında bir süre birlikte iskân edildiğini göstermiştir. Kayma büyük olasılıkla 7. binyılın son çeyreğinde başlamış ve 6. binyılın ilk yüzyılına kadar sürmüştür. Bu bulgu, iklim değişimi ya da nüfus hareketlerine bağlanan ani bir kopuş modellerine karşı güçlü bir kanıttır.
- y. MÖ 5500
MÖ 6. binyıl başında kurulan ve bir hektara büyüyen Ilıpınar köyü yaklaşık 500 yıl sonra terk edildi; höyük sonraki dönemlerde gömü alanı olarak kullanıldı.
- y. MÖ 5080 - 4900
Aşağı Pınar'ın 3. tabakasında (MÖ 5080-4900 cal.) Karanovo IV çanak çömleğinin yanında Toptepe kültürüne özgü mikalı, açık gri ve dalgalı çizgi bezekli kaplar yeni bir bileşen olarak ortaya çıkar. Aynı tabakada mikrolitik çakmaktaşı aletler, büyük boynuz aletler ve malahit boncuklar gibi hem Marmara'ya hem Bulgaristan'a yabancı öğeler bulunur. Bu tablo Avrupa ile Asya arasındaki bu eşikte kültürel sürecin tek doğrultulu olmadığını gösterir.
- y. MÖ 4800 - 4600
Özdoğan'a göre bölgedeki kazılmış her yerleşimde yerleşim tarihi Toptepe kültür evresinden sonra, yaklaşık MÖ 4800/4600'de kesintiye uğrar ve bunu yaklaşık 1500 yıllık bir boşluk izler. Aşağı Pınar dizisi MÖ 4800 civarında sona erer; Yarımburgaz'da Toptepe'den sonraki bir buluntu yoktur. Troas'taki Kumtepe'de de MÖ 5000 civarındaki IA katlarından sonra 4. binyıl sonuna kadar uzun bir kesinti vardır.
- y. MÖ 4450 - 3300
Yeni radyokarbon tarihleri Samsun kıyısında Geç Kalkolitik yerleşimin MÖ 5. binyılın ikinci yarısına kadar indiğini gösterir. Atakum'daki Dombalaktepe'de MÖ 4450-3950 arasına tarihlenen dört evre, çok sayıda ocak ve fırınla bir atölye ya da mevsimlik kullanım alanı olarak yorumlanır. İkiztepe'de ise MÖ 3642-3326 arasına tarihlenen iki Geç Kalkolitik mimari evrede bir fırın ve 57 tezgâh ağırlığı içeren bir depo birimi bulundu.
- MÖ 4260 - 3976
Batı Karadeniz'deki İnönü Mağarası'nın en eski tabakasında, Varna I mezarlığındakilerle tipoloji ve yapım tekniği bakımından birebir benzeşen altın boncuklar ile Doğu Balkanlara özgü kemerli başlı bir kemik figürin bulunmuştur. Figürin Anadolu'da bu türün ilk örneğidir.
- y. MÖ 4000 - 3000
Fırat vadisindeki Hacınebi'de yerel Anadolu yerleşimi içinde Uruk tipi maddi kültür kullanan ayrı bir topluluk yaşadı. Yerel damga mühürlü ve Uruk tarzı silindir mühürlü kapatmalar paralel idari sistemlere işaret eder; bazı Uruk kapatmaları Susa ve Huzistan ile kimyasal benzerlik gösterir.
- y. MÖ 3900 - 3400
Arslantepe VII'de (Geç Kalkolitik 3-4) bakır, arsenikli bakır ve arsenik-nikelli bakır kullanıldı; cüruflar yerleşim içinde bakır ve kurşun ergitildiğini gösterir. Farklı bileşimler ve kurşun izotopları birden çok hammadde kaynağına işaret eder.
- y. MÖ 3500 - 3400
Kura-Araxes geleneğinin kökeni genellikle MÖ 3500/3400 civarına konur. Sagona (2014) güney Kafkasya'da MÖ 4. binyılın yerel ve dışarıdan gelen öğelerin etkileşimiyle geçtiğini ve geleneksel şemadan daha fazla bağlantı içerdiğini savunur.
- y. MÖ 3400 - 3000
Geç Kalkolitik 5'te (VI A) Arslantepe'de anıtsal bir saray kompleksi inşa edildi ve güçlü bir siyasi seçkin oluştu. Kompleks yazı öncesi gelişkin bir bürokratik sistemin ve en erken devlet yönetimi biçimlerinin tanığıdır.
- y. MÖ 3100 - 2000
İkiztepe Tepe I'de yaklaşık 1400 m²'lik alanda açılan 700 civarındaki basit toprak gömü, yerleşimi Kuzey-Orta Anadolu'nun en büyük İlk Tunç Çağı mezarlıklarından biri yapar. Gömüt derinliklerindeki farklılık mezarlığın en az 200 yıl kullanıldığını gösterir. Arsenikli bakır silahlar, figürinler ve takılardan oluşan hediyeler en çok 50 yaş üstü erkek gömülerinde görülür.
- y. MÖ 3000
MÖ 4. binyıl sonunda Arslantepe'deki saray kompleksi ve çevresindeki yapılar ani ve şiddetli biçimde yıkıldı. Mezopotamya tipi merkezî sistemin gelişimi durdu ve yerleşimin dış ilişkileri Doğu Anadolu ve Transkafkasya'ya yöneldi.
- y. MÖ 3000 - 2000
Orta Toroslar'daki Kestel madeninde İTÇ'de kasiterit içeren cevher çıkarıldığı ve yakındaki Göltepe'de potalarda kalay ergitildiği öne sürülmüştür. Bu yorum düşük tenör, altın ve kurşun hipotezleri nedeniyle tartışmalıdır; 2021 mineralojik analizi kasiteritin hedef mineral olduğunu destekler.
- y. MÖ 3000 - 2200
Alacahöyük'te muhtemelen yönetici kadın ve erkeklere ait 13 özel mezar, seramikten metallere uzanan armağanlar ve kurban uygulamalarıyla İTÇ'de güçlü yerel beylerin varlığını gösterir.
- y. MÖ 3000 - 2800
Saray kompleksinin yıkımından sonra Arslantepe uzmanlaşmış çobanların geçici ve tekrarlanan yerleşimlerine sahne oldu. Seramik güçlü biçimde Kura-Araxes geleneğine bağlıdır, ama VI A ile süreklilik izleri de vardır. Malatya bölgesinde Kura-Araxes öğelerinin en erken görüldüğü evredir.
- y. MÖ 3000
VI A kamu alanının kenarında, 3. binyılın en başına ait, büyük boyutlu ve zengin armağanlı bir taş sanduka mezar bulundu. Mezarın üzerini örten taş levhalarda muhtemelen kurban edilmiş dört genç bulunur. Mezarda hem Transkafkasya hem yerel VI A geleneğinde seramik vardır.
- y. MÖ 2600
MÖ 3. binyılın ortalarından itibaren Anadolu'da anıtsal kaleler ve merkezî otoriteye işaret eden yerleşim düzenleri belirginleşti. Bachhuber bu kaleleri eşitsizliği abartan ve kendini köylerden ayıran tarımsal bir seçkinin ortaya çıkışıyla ilişkilendirir.
- y. MÖ 2500 - 2300
Troya'da kalay içeren en erken nesne Troya II Geç evresine aittir. Kalay tuncu büyük ölçüde kalede bulunur, Troya III'te arsenikli ve alaşımsız bakırla sayıca denkleşir ve Troya IV'te görülmez. Bazı tunçların bölgesel kurşun izotop imzaları yerinde alaşımlama yapıldığını gösterir.
- y. MÖ 2500 - 2200
İTÇ II sonunda güneydoğu Anadolu'dan orta ve batı Anadolu üzerinden doğu Ege adalarına, Kiklad'lara ve Yunanistan anakarasına uzanan geniş bir alanda ortak kültürel özellikler aynı anda ortaya çıktı. Şahoğlu bunu 'Anadolu Ticaret Ağı' adını verdiği uluslararası temaslarla açıklar.
- y. MÖ 2400 - 2200
MÖ 2400-2200 arasında Kanlıgeçit'te düz ve iç farklılaşması olmayan köyün yerine, yapay bir tepe üzerinde sur duvarıyla ayrılmış bir sitadel kuruldu. Taş temelli kerpiç megaronlar Troya IIc ile benzerlik gösterir ve Trakya'da tektir. Bu değişim yalnızca Doğu Trakya'yı etkiledi, Bulgaristan'daki yerleşmelere ulaşmadı.
- y. MÖ 2334 - 2279
Akadlı Sargon'un Anadolu'daki Purušhanda kentine sefer yaptığını anlatan 'Savaş Kralı' (šar tamḫāri) metni, Amarna'da bulunan Akadca bir kopya (EA 359) ve Hitit versiyonlarıyla bilinir. Torri'ye göre efsane farklı kültürel ve kronolojik katmanlardan gelen yazılı ve sözlü geleneklerden oluşmuş; Purušhanda'nın düşüşü anlatıya sonradan eklenmiştir. Anlatı, Akad döneminin tarihsel bir olayının doğrudan kaydı olarak değil, sonraki dönemlerin Akad krallarına ilişkin geleneği olarak değerlendirilmelidir.
- y. MÖ 2314 - 2197
Selimpaşa Höyük'te Kuzey Suriye ve Orta Fırat kökenli olduğu düşünülen tipte gri çark yapımı bir şişe, Troia II tipi tabaklar ve Balkan kökenli kazıma bezekli seramikle birlikte bulunmuştur. Buluntular İstanbul'un Avrupa yakasının Mezopotamya'dan Anadolu üzerinden Balkanlara uzanan İTÇ ticaret ağına dahil olduğunu gösterir.
- y. MÖ 2300
Troya II'nin merkezî megaron kompleksi yıkılıp terk edildi ve Troya II-III kalesinde hazine depozitleri bırakıldı. Bachhuber (2009) bunların bir saldırı beklentisiyle saklanan zenginlik olduğu yönündeki yaygın görüşü sorgular.
- y. MÖ 2254 - 2218
Akad kralı Naram-Sin'e ait diyorit bir stelin Diyarbakır'ın doğusundaki Pir Hüseyin'de 1890'larda bulunduğu kabul edilir; stel bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ndedir. Buluntu, Akad varlığının ya da etkisinin Yukarı Dicle'ye ulaştığının nadir doğrudan kanıtlarından biridir. Seferin ayrıntıları ve Anadolu içlerine ne kadar ilerlendiği bilinmemektedir.
- y. MÖ 2250 - 2000
Kuzey-orta Anadolu'da Resuloğlu'nda MÖ 3. binyılın son çeyreğinde küp, çömlek ve taş sandık mezarlardan oluşan yerleşim dışı bir mezarlık kullanıldı. Madeni mezar hediyeleri, özellikle silahlar, keten bezlere sarılarak gömülmüştür. Mezarlık İTÇ sonunda kuzey-orta Anadolu'daki ölü gömme ve dokuma uygulamalarına dair doğrudan veri sağlar.
- y. MÖ 2250 - 2000
Orta Fırat'ta Gre Virike'de MÖ 3. binyılın son çeyreğinde (Dönem IIB) platforma kazılmış bebek, çocuk ve yetişkin mezarları, açık hava mutfağı ve serbest duran oval bir oda mezar yapıldı. Ökse oval oda mezarı bir mezar kutsal alanı olarak yorumlar. Alanın kült niteliği MÖ 3. binyılın sonuna kadar sürmüştür.
- y. MÖ 2200 - 1900Kuzey Mezopotamya'da 4.2 ka kuraklığı, Tell Leilan'ın terki ve Akad Devleti'nin çöküşüÇevreselTartışmalı
Weiss ve arkadaşlarına göre MÖ 2200 civarında Habur ovasında kuraklık ve rüzgâr dolaşımında belirgin bir artış toprak kullanım koşullarını bozdu, Tell Leilan ve çevresi terk edildi. Weiss bu ani iklim değişikliğinin kuru tarım alanlarını küçülttüğünü, göçebeleşme ve bölgesel terklere yol açtığını ve Akad Devleti'nin çöküşüne neden olduğunu savunur. Anadolu'daki etkisinin bölgeden bölgeye değiştiği tartışılmaktadır.
- y. MÖ 2200 - 2050Kültepe'de 11b anıtsal yapılarının yangınla sonu ve 11a tabakasının mütevazı konut ve işlikleriYıkımOrta güven
Kültepe höyüğünde İTÇ III'ün son anıtsal yapı katı olan 11b tabakası yangınla tahrip oldu. Aynı alana 11a tabakasında küçük konutlar ve dokumacılık, metal ve belki çömlek üretimi yapılan işlikler kuruldu. Mimarideki keskin değişime karşın çanak çömlek geleneği kademeli geçiş gösterir ve yerleşim kesintisiz sürer.
- y. MÖ 2200 - 2000
İTÇ sonu Anadolu'da yerleşim düzenlerinde ve ekonomide değişimlerle tanımlanır. Bal ve Pişkin (2024) Troya, Küllüoba, Kanlıgeçit ve Karataş-Semayük'ün tarım-hayvancılık ekonomilerinde farklı stratejiler bulur ve yerleşim değişimlerine dayanarak kısmen göçebe hayvancılığa yönelimi bir uyum stratejisi olarak önerir. Tek nedenli açıklama yerine iklim, iç toplumsal dinamikler ve ağ değişimleri birlikte tartışılmaktadır.
- y. MÖ 2200 - 2004
Kültepe kazılarında Mezopotamya ve Suriye kökenli, Post-Akad (Guti) ve III. Ur dönemlerine ait ithal silindir mühürler ve baskıları bulunmuştur. Yerli eşyalarla birlikte uzun süre kullanılan bu ithal mallar, Anadolu ile Mezopotamya-Kuzey Suriye arasındaki bağlantının İTÇ sonunda da sürdüğünü gösterir.
- y. MÖ 2200 - 1950
Eskişehir yakınındaki Küllüoba'da geç İTÇ III'te güçlü mimari kalıntılar yerini basit duvar sıralarına, avlu dolgularına ve adak çukurlarına bıraktı. Höyüğün son yerleşim tabakası beş evrede incelenen Orta Tunç Çağı'na geçiş dönemidir; tek mekânlı bağımsız yapılar ve Orta Anadolu ile paralel çanak çömlek görülür. Bu evrede silolarla ilişkili çukurlara tam bir koyun ve tam bir domuz iskeleti adak olarak bırakılmıştır.
- y. MÖ 2200 - 2000
Konya Karahöyük'ün İTÇ'den Orta Tunç Çağı'na geçiş tabakaları olan V ve VI'da Batı Anadolu kökenli depas ve tankard tipi kaplar ile Suriye tipi şişeler bulunmuştur. Karahöyüklü çömlekçiler bu biçimleri yerel üretimlerine de katmıştır. Gürdal'a göre Karahöyük, Mezopotamya ile Batı Anadolu arasındaki kara ticaretinde bir istasyon olarak Batı biçimlerini doğuya ve güneye, Mezopotamya kültür öğelerini batıya ve kuzeye aktarmıştır.
- y. MÖ 2200 - 2000
KG2 evresi bir yangınla sona erdi; KG1'de (MÖ 2200-2000) yeniden kurulan surun çekirdeği Balkanlar'a özgü ahşap bir palisaddı. Yerel çanak çömleğin yanında Orta Anadolu kaplarıyla bağlantılar görülür, KG2'de sık görülen Ege ve Troya biçimlerinin taklitleri ise neredeyse kaybolur. Erken kentsel yerleşimin gerilemesi Eski Asur ticaret sisteminin ortaya çıkışıyla zamandaştır.
- y. MÖ 2150 - 2000
Acemhöyük'ün güney yamacındaki VII, VI ve V. tabakalar İTÇ IIIB'ye, yani Orta Anadolu'da siyasi, kültürel ve ekonomik dönüşümün başladığı MÖ 3. binyılın son yüzyıllarına tarihlenir. Kent MÖ 3. binyıl ortasından itibaren çeşitli yıkımlar yaşamasına karşın kalıcı bir kesintiye uğramadan büyümüş ve Asur Ticaret Kolonileri Çağı'nın krallık merkezlerinden biri olmuştur.
- y. MÖ 2100 - 2000
Kültepe-Kaniš, Asur Ticaret Kolonileri Çağı'nın öncüsü olan bir döneme girerken höyüğün eteğindeki aşağı şehir (kārum) ilk kez iskân edildi. Höyükteki 10. ve 9. tabakalar aşağı şehrin IV. ve III. tabakalarıyla çağdaştır. Bu evrede höyükte taş döşemeli büyük bir yapı ve bodrumlu 'merdivenli yapı' inşa edildi.
- y. MÖ 2100 - 1900
Seyitömer'de dört evreli, surla çevrili ve düzenli planlı İTÇ III yerleşiminin (V. tabaka) üzerinde dört evreli bir Orta Tunç Çağı yerleşimi (IV. tabaka) kurulmuştur. Orta Tunç Çağı'nın C evresinde yerleşim yaklaşık 147 m uzunluğunda bir surla çevrilmiş, bir yangından sonra sur ve yapılar yenilenmiştir. Kerpiç analizleri iki dönemin yapı malzemesinin farklı olduğunu gösterir.
- y. MÖ 2050 - 1950
Titriş Höyük'te Geç İTÇ'de kafatası travmalarının sıklığı önceki evreye göre iki kattan fazla arttı ve en az 19 kişinin ikincil olarak gömüldüğü bir toplu mezar olası bir katliamı düşündürür. Geç İTÇ kentinin aşağı şehri İTÇ'nin sonunda büyük ölçüde terk edildi ve bir daha iskân edilmedi. Araştırmacılar kentin yükseliş ve düşüşünü bölgesel ve iklimsel gelişmelerle birlikte değerlendirir.
- y. MÖ 2027 - 2024
Asur Ticaret Kolonileri Çağı'na tarihlenen 8. tabakanın kamu yapılarından Eski Saray, höyüğün ortasında sonraki Waršama Sarayı'nın hemen altında inşa edildi. Yapı yangınla sona ermiş ve yerine Waršama Sarayı kurulmuştur.
- y. MÖ 2000 - 1900
Kaman-Kalehöyük'ün Kuzey Açması'nda İTÇ'ye ait IV. katman MÖ 23.-20. yüzyıllara, Orta ve Geç Tunç Çağı'na ait III. katman MÖ 20.-12. yüzyıllara tarihlenir. Katman tarihleri İTÇ sonundan Orta Tunç Çağı'na geçişin bu yerleşimde MÖ 20. yüzyıl civarında gerçekleştiğini gösterir.
- y. MÖ 2000 - 1975
Aššur'un 'Aššur tanrısının vekili' Ilu-šuma, bir yapı yazıtında Akadlılar ve çocukları için andurārum (yükümlülüklerden muafiyet ya da serbestlik) ilan ettiğini ve bunu bataklıklardan Ur, Nippur, Awal, Kismar ve Der'e kadar uzattığını kaydeder. Aynı bölümde bakırla ilgili hasarlı bir satır vardır. Metin Eski Asur ticaretinin büyümesinden hemen önceki Aššur'un ekonomik politikalarına ışık tutar.
- y. MÖ 1974 - 1935
Ilu-šuma'nın oğlu I. Erišum, Aššur'da 'Aššur tanrısının vekili' olarak hüküm sürdü ve Aššur tapınak alanını inşa ettiğini yazıtlarında kaydetti. Revize Eponim Listesi'nin göreli zaman çizelgesi onun tahta çıkışıyla başlar. Kaniš aşağı şehrinin II. tabakasına ait belgelerin büyük çoğunluğu bu dizinin içinde, MÖ 19. yüzyılda yer alır.
- y. MÖ 1845 - 1830
Kaniš aşağı şehrinin II. tabakası yangınla sona ermiş, ardından Ib tabakası kurulmuştur. Höyükteki Eski Saray da yanmış ve yerine Waršama Sarayı yapılmıştır.
- y. MÖ 1800 - 700
İkiztepe'de Asur Ticaret Kolonileri Çağı ile çağdaş OTÇ katından sonra Geç Demir Çağı'na kadar hiçbir yerleşim saptanmamıştır ve bu durum Orta Karadeniz kıyı kesiminin kronolojisini yansıtır. Bir görüş, Hitit metinlerinde bu bölgeye yerleştirilen Kaşka halkının yarı göçebe yaşamı nedeniyle iz bırakmadığını öne sürer. Dündartepe ve Kaledoruğu'nun Hitit ileri karakolu olduğu görüşü ise buluntularla desteklenmez.
- y. MÖ 1794 - 1785
Acemhöyük'teki Sarıkaya Sarayı'nın ana inşa kirişleri MÖ 1794-1785 arasında kesilmiştir. Bu tarih, sarayda bulunan Šamši-Adad I bullalarının birikmesine yeterli zaman tanır ve Orta Kronoloji'yi destekler.
- y. MÖ 1750 - 1700
Kuššaralı Anitta, Kaniš/Neša'yı merkez yaparak Asurlu tüccarların koloni ya da istasyon kurduğu güçlü yerel krallıkları tek tek ele geçirmiş ve Hattuša'yı yıkmıştır. Olaylar Hitit arşivinde korunmuş Hititçe bir kopya olan Anitta Metni'nden bilinir.
- y. MÖ 1725 - 1710
Asur Ticaret Kolonileri Çağı Kaniš'in son 'Büyük Kral'ı Zuzu döneminde sona ermiştir. Bunu, I. Hattušili'ye dek süren yaklaşık yüz yıllık belgesiz bir dönem izler.
- y. MÖ 1650
Hattuša merkezli Hitit Devleti'nin ilk kralı I. Hattušili'dir. Hattuša yaklaşık MÖ 1650'den MÖ 1200'e dek başkent olmuştur.
- y. MÖ 1650 - 1620
I. Hattušili Yamhad'a bağlı Alalah'ı yıkmış, stratejik Uršu kentini kuşatmış ancak Yamhad'ın başkenti Halpa'yı alamamıştır. Hedef alınan kentler Hurri yerel krallıklarıydı.
- y. MÖ 1600 - 1201
Oymaağaç Höyük'te MÖ 1600 civarında iki kuleli doğu kapısı yapılmış, Geç Tunç Çağı boyunca üçü anıtsal tapınak olan yapılar ile yer altı merdiveni ve yapay kaynak odası inşa edilmiştir. Yer, Hitit metinlerindeki Nerik Fırtına Tanrısı kültünün merkeziyle eşleştirilir.
- y. MÖ 1595
I. Muršili Halpa'yı alarak Yamhad krallığına son vermiş, ardından Mezopotamya içlerine ilerleyip Eski Babil hanedanını yıkmıştır. Mezopotamya'da kalıcı bir egemenlik kurulmamış, sefer zengin ganimetle sonuçlanmıştır.
- y. MÖ 1595 - 1585
I. Muršili ülkesine döndükten sonra sarayda düzenlenen bir suikastla öldürülmüş, taht gasp edilmiştir. Ardı ardına gaspçı krallar yönetime gelmiş ve Hititler Suriye'deki egemenliklerini yitirmiştir.
- y. MÖ 1500
Telipinu, bugünkü Çukurova'ya karşılık gelen Kizzuwatna ile eşit şartlarda bir ittifak antlaşması yapmış ve hemen ardından Kuzey Suriye'ye seferler düzenlemiştir.
- y. MÖ 1500 - 1201
İnönü Mağarası'nda MÖ 15.-13. yüzyıllara tarihlenen iki ahşap taban bulunmuştur. Bölgede daha önce MÖ 2. binyıla ait iz bilinmediği için bu tabaka Batı Karadeniz'in Geç Tunç Çağı'na ilişkin ilk güvenilir veridir. Metal buluntuların benzerleri Hitit merkezlerinde bilinir.
- y. MÖ 1450 - 1400
Kaška saldırılarına ilişkin çağdaş haberler MÖ 15. yüzyılın ikinci yarısında başlar. Bir Tuthaliya'nın (büyük olasılıkla I. Tuthaliya) yıllıkları, kral Aššuwa seferindeyken Kaškaların Hatti'ye saldırdığını anlatır. Halefi I. Arnuwanda ve kraliçe Ašmunikal'in duası Kaškaların tapınaklara, özellikle kutsal Nerik kentine verdiği zararı yakınarak anlatır.
- y. MÖ 1450 - 1400
Tudhaliya I/II, Batı Anadolu'da Taruiša ve Wilusiya dahil yirmi iki kent ve bölgeden oluşan Aššuwa konfederasyonunun isyanını bastırmıştır. Hattuša'da bulunan yazıtlı bir kılıç bu zaferi anar.
- y. MÖ 1400 - 1350
Ortaköy-Šapinuwa, MÖ 14. yüzyılın ilk yarısında Hitit Devleti'ne başkentlik yapmıştır. Kent aynı zamanda önemli bir metal üretim merkezidir.
- y. MÖ 1350 - 1322
Šuppiluliuma I Kargamiš'i yedi gün kuşattıktan sonra sekizinci gün almış, gümüş, altın ve tunç ganimetle 3.330 tutsağı Hattuša'ya götürmüştür. Kenti yönetmek üzere oğlu Piyaššili'yi (Hurrice adı Šarri-Kušuh) kral atamıştır.
- y. MÖ 1330 - 1322
Mısır'ın Kinza'ya (Kadeš) saldırması üzerine Šuppiluliuma I Mısır'a ait Amka ülkesine sefer düzenlemiştir. Mısır kraliçesinin evlilik teklifi üzerine gönderilen Prens Zannanza yolda öldürülmüş, Hitit-Mısır ilişkileri kopma noktasına gelmiştir.
- y. MÖ 1319 - 1318
Muršili II, kendisine sığınan tebaayı geri vermeyen Arzawa kralı Uhhaziti'ye savaş açmıştır. Uhhaziti'nin oğlu Piyama-Kurunta'yı Aštarpa Nehri'nde yenmiş, Apaša'ya girmiş, Uhhaziti denizi aşıp adalara kaçmıştır. Aynı dönemde Ahhiyawa kralına geçen Millawanda'yı komutanları Gulla ve Mala-ziti almıştır.
- y. MÖ 1300 - 1201
III. Hattušili, Hantili zamanından beri harap olan Nerik'i yeniden kurduğunu bildirir. Singer bunu Kaška cephesindeki en önemli Hitit başarısı olarak niteler. III. Hattušili ve oğlu IV. Tuthaliya Nerik'i büyük bir kült merkezi olarak yeniden canlandırmak için yoğun çaba harcamıştır.
- y. MÖ 1290 - 1275
Hattušili III'ün Apoloji metnine göre Muwattalli II Hatti'nin tanrılarını alıp Tarhuntašša'ya götürmüş ve burayı 'büyük yer' (başkent) yapmıştır. Kentin yeri bugün de kesin olarak bulunamamıştır; Konya-Karaman yöresinde aranmaktadır.
- y. MÖ 1275 - 1274
Kadeš Savaşı, MÖ 1275/74 civarında Hitit kralı Muwattalli II ile Mısır firavunu Ramses II arasında Kadeš yakınında yapılmıştır. Savaş, Kuruštama Antlaşması'nın bozulması ve Zannanza olayıyla başlayan düşmanlığın doruk noktasıdır.
- y. MÖ 1259
Hattušili III ile Ramses II arasında MÖ 1259'da barış antlaşması yapılmıştır. Metin hem Babilce çivi yazısıyla hem de Mısırca hiyeroglifle korunmuştur; Ramses II'nin gönderdiği Akadca nüsha Boğazköy'de bulunmuştur.
- y. MÖ 1250 - 1100
Arslantepe'de Demir Çağı dizisinin en erken seviyesi MÖ 13. yüzyıl ortasına tarihlenir. Yerleşim Hitit çöküşünden önce Levant ile yeni ilişkiler kurmaya başlamış ve kesintisiz biçimde Melid krallığının başkentine dönüşmüştür.
- y. MÖ 1237 - 1209
IV. Tuthaliya ile Tarhuntašša kralı Kurunta arasındaki antlaşma bir bronz tablete yazılmış ve 1986'da Hattuša kazılarında bulunmuştur. Tablet Tarhuntašša'nın sınırları hakkında önemli ipuçları verir.
- y. MÖ 1237 - 1200
MÖ 13. yüzyılda Yazılıkaya'nın iki odası çok sayıda tanrı kabartması ve IV. Tuthaliya'nın iki büyük tasviriyle bezenmiştir. Kutsal alan Hitit kültünün en önemli yerlerinden biri olmuştur.
- y. MÖ 1200 - 850
Kıbrıs ve Kuzey Suriye kıyısından polen kayıtları MÖ 1200 civarında başlayıp yaklaşık 300 yıl süren daha kuru bir döneme işaret eder. Bazı araştırmacılar bu iklim değişiminin kıtlık, göç ve siyasi çöküşü tetiklediğini savunur.
- y. MÖ 1200 - 1190
Hitit'e bağlı liman kenti Ugarit MÖ 1200 civarında yıkıldı; saray, liman ve kentin büyük bölümü tahrip oldu ve kent yeniden iskân edilmedi. Son dönem mektupları korsan baskınlarından söz eder.
- y. MÖ 1200 - 1150
III. Ramses'in Medinet Habu tapınağındaki yazıt ve kabartmalar 'kuzeyliler' ile karada ve denizde yapılan bir savaşı anlatır. Bu kayıt Deniz Kavimleri anlatısının ve 'Hatti'den itibaren hiçbir ülkenin dayanamadığı' iddiasının ana kaynağıdır.
- y. MÖ 1200 - 1180
Hitit başkenti Hattuša MÖ 1200 civarında kraliyet yönetimi tarafından boşaltıldı ve ancak daha sonra yakıldı. Bu, kentin bir saldırıyla yok edildiği eski görüşün yerini almıştır.
- y. MÖ 1200 - 900
Gordion MÖ 12. yüzyılda Hitit hegemonyasından koptu. Yeni bir seramik geleneği nüfus değişimine işaret eder ve yerleşim MÖ 9. yüzyıl başında tahkimli bir Frig başkentine dönüştü.
- y. MÖ 1200 - 1100
Doğu Akdeniz'in birbirine bağlı saray ekonomileri MÖ 1200 sonrasında çözüldü. Cline bu karşılıklı bağımlılığın çöküşü hızlandırdığını savunur. Ugarit gibi ticaret limanlarının yıkılması ağın düğüm noktalarını ortadan kaldırdı.
- y. MÖ 1200 - 900
Demir Çağı'nın başlangıcı Anadolu ve Yakın Doğu'da genellikle MÖ 2. binyılın son çeyreğine konur. Kaman-Kalehöyük'ün Tunç Çağı tabakalarındaki demir eserler ve Karya'daki Asarlık'ın Protogeometrik bıçakları, demir üretiminin ani bir buluştan çok uzun bir deneme süreciyle geliştiğini gösterir.
- y. MÖ 1200 - 1001
İnönü Mağarası'nın MÖ 12.-11. yüzyıllara tarihlenen tabakasında bir adak çukuru, kaba mal ve kazıma bezekli kaplar ile çok sayıda ağırşak ve tezgâh ağırlığı bulunmuştur. Bezekli kaplar Troia VIIb2'nin 'Knobbed Ware' grubuyla, ağırşaklar Troia VIIb ile karşılaştırılır.
- y. MÖ 1200 - 1170
MÖ 12. yüzyılın başlarında Oymaağaç Höyük'teki genç tapınak yıkılmış, mimaride büyük bir yangının izleri görülür. Yerleşim buna karşın sürmüş ve yer altı odasının girişi yeniden yapılmıştır.
- MÖ 1198 - 1196
Gordion'dan çıkan ardıç ağaçlarının halka genişliği ve karbon izotopu verisi MÖ 1198-1196 (±3) yıllarında ardışık üç yıllık olağanüstü bir kuraklığı gösterir. Bu kuraklık Hitit İmparatorluğu'nun çöküşüyle aynı zamana düşer.
- y. MÖ 1190 - 700
Konya ovası ve Karadağ-Kızıldağ çevresindeki yazıtlar, Mursili oğlu Büyük Kral Hartapu'yu anar. 2019'da bulunan TÜRKMEN-KARAHÖYÜK 1 yazıtı Hartapu'nun Muška'yı (Frigleri) fethettiğini ve 13 kralı yendiğini bildirir. Yazıtların Hitit sonrası 12. yüzyıla mı yoksa 8. yüzyıla mı ait olduğu tartışmalıdır.
- y. MÖ 1180 - 1100
Hitit İmparatorluğu'nun çözülmesinden sonra Karkamış bölgesel bir krallık olarak ayakta kaldı. Hiyeroglif Luvice yazıtlar, iktidarın Hitit döneminden kalma yerel ifade biçimlerinin sürdüğünü gösterir.
- y. MÖ 1114 - 1076
Asur kralı I. Tiglath-pileser, Güneydoğu Toroslar'ın güneyindeki Kadmuhu bölgesinde yaptığı bir savaşta, elli yıldan beri Alzi'de oturan Muškileri yendiğini yazar. Sevin Alzi'yi Elazığ yöresiyle eşitler.
- y. MÖ 1114 - 1076
I. Tiglath-pileser döneminde Asur seferleri kuzeyde Van Gölü'ne kadar ulaştı. Asur kayıtları bu yaylalardaki toplulukları Nairi ülkeleri olarak anar.
- y. MÖ 1100 - 900
Antik gelenek İyon kentlerinin Atina'dan gelen göçmenlerce kurulduğunu anlatır. Arkeolojik olarak Eski Smyrna'da Hellen varlığı MÖ 11.-10. yüzyıla iner. Ancak geniş çaplı bir göçü doğrulayan yaygın kanıt yoktur ve yerleşim sürekliliği belirsizdir.
- y. MÖ 1100 - 1001
Halep kalesindeki Fırtına Tanrısı tapınağında, Palistin kralı Taita'nın tanrıya adağını kaydeden Hiyeroglif Luvice yazıt kendi tasvirinin yanında bulundu. Yazıtlar uzun süre yazılı kaynak yokluğuyla 'karanlık çağ' sayılan 11. yüzyıla aittir.
- y. MÖ 1100 - 950
Tell Tayinat'ın Erken Demir Çağı düzeylerinde Ege'nin LH IIIC geleneğini izleyen çanak çömlek 11. yüzyılda yoğunlaştı. Bu buluntular bölgede Ege bağlantılarının yorumlanmasında merkezî yer tutar.
- y. MÖ 1050 - 1000
Arslantepe'de Demir Çağı'nın ilk gerçek yapısı olan IIIA.2 suru şiddetli bir yangınla yıkıldı. Ardından gelen Demir Çağı II (IIIB) düzeylerinde alan sıvalı silolar ve çukurlarla depolamaya ayrıldı.
- y. MÖ 1010 - 985
Maraş yazıtlarının soy kütükleri, Gurgum krallığının hükümdar dizisini y. MÖ 1010'da Astuwaramanza ile başlatır. Dizi Muwattalli I, Larama I, Muwizi ve Halparuntiya I ile 9. yüzyıla ulaşır.
- y. MÖ 1000 - 850
Troya'daki Protogeometrik seramiğin nötron aktivasyon analizleri, daha önce ithal sanılan amforaların ve yeni bir el yapımı pişirme kabı grubunun yerelde üretildiğini gösterdi. Sonuçlar Troya'da güçlü bir kültürel sürekliliğe ve uzun süreli Ege etkileşimine işaret eder.
- y. MÖ 950 - 901Walastin kralı Suppiluliuma'nın Kilikya, Adana ve Hiyawa üzerindeki zaferi (ARSUZ stelleri)SavaşOrta güven
İskenderun yakınında bulunan ARSUZ 1 ve 2 stelleri, Manana oğlu Walastin kralı Suppiluliuma'nın başarılı saltanatını ve Kilikya ovası, Adana kenti ve Hiyawa ülkesi üzerindeki zaferini anlatır. Hiyawa adı Demir Çağı'nda yalnızca Çineköy yazıtından biliniyordu.
- y. MÖ 950 - 900
10. yüzyılın sonlarında Karkamış'ta Suhi II Uzun Heykel Duvarı'nı yaptırdı; Katuwa kabartmalı sarayını inşa etti ve Fırtına Tanrısı tapınağını yeniledi. Bu program Hitit sonrası Karkamış krallığının gücünü ve sürekliliğini gösterir.
- y. MÖ 950 - 875
Sami dili konuşan bir hanedan 10. yüzyıl sonu ya da 9. yüzyıl başında iktidara geldi ve terk edilmiş Tunç Çağı höyüğü Zincirli'yi başkent seçti. Genişletilip tahkim edilen kent Y'DY (olasılıkla Luvice Yādiya) adını aldı.
- y. MÖ 900 - 850
Gordion'un sitadeli 9. yüzyılda anıtsal taş megaronlar, çakıl mozaikler, Teras Binası endüstri kompleksi ve Demir Çağı Anadolu'sunun en iyi korunmuş kale kapısıyla yeniden düzenlendi. Radyokarbon verileri Frig başkentinin 9. yüzyıl başında erken bir yükselişini gösterir.
- MÖ 859 - 856
III. Salmanassar tahta çıktığı yıl (859) Aridu üzerinden Hubuškia, Nairi ve Urartu'ya yürüdü; üçüncü yılında (856) Yukarı Fırat'ı geçerek kuzeyde 'Nairi denizi'ne ulaştı. Balawat kapıları 856 Urartu seferini anlatır.
- MÖ 858 - 855
III. Salmanassar ilk yılında (858) batıda Bīt-Adini ve Til-Barsip'e yürüdü, Fırat'ı geçip bir koalisyonla savaştı ve Amanos'a çıktı. 857'de yeniden Fırat'ı geçti; 855'te Bīt-Adini'ye son seferini yaptı. Til-Barsip Asur'un batıdaki üssü oldu.
- MÖ 853
III. Salmanassar'ın 6. yılında Asi Nehri kıyısındaki Qarqar'da batılı bir ittifakla savaştı. Aynı yıl Patina hükümdarı Qalparunda Asur'a haraç ödüyordu; okunan kaynaklar Anadolu beyliklerinden herhangi birinin ittifaka katıldığını göstermez.
- y. MÖ 850 - 825
Lutipri oğlu I. Sarduri Urartu krallığını kurdu ve Tuşpa'da (Van Kalesi) bir başkent inşa etmeye başladı. Sardurburç yapısı krallığın kuruluş yazıtlarını taşır; üzerindeki altı yazıt Asurca yazılmış birbirinin kopyalarıdır.
- MÖ 839
III. Salmanassar 20. yılında (MÖ 839) Que bölgesinde sefer yaptı ve sefer sonunda alınan Que haracını Kurbail'deki Adad'a adadı. Que adı Asur kaynaklarında bu kralın döneminden itibaren görülür.
- y. MÖ 830 - 780
9. yüzyılın son çeyreğinde Išpuini döneminde Urartu Urmiye bölgesine doğru genişlemeye başladı; Menua doğuda Manna'ya kadar uzanan güçlü bir devlet kurdu. Haldi kültünün yayılması ve Muşaşir'deki tapınak krallığın dinsel örgütlenmesinde merkezî yer tuttu.
- y. MÖ 830 - 801
Sam'al kralı Kilamuwa, sarayının girişine Fenike dili ve alfabesiyle, ama Luvi hiyerogliflerini andıran kabartma harflerle bir yazıt koydurdu. Yazıtta batıdaki Danunlu kralına karşı Asur kralını 'kiraladığını' anlatır.
- y. MÖ 821 - 807
Gordion'un Erken Frig sitadeli büyük bir yangınla yıkıldı. Yıkım uzun süre MÖ 700 civarına konup Kimmerlere bağlandı; dendrokronoloji ve radyokarbon tarihleri onu MÖ 9. yüzyıl sonuna indirdi. Yangının nedeni bilinmiyor.
- y. MÖ 810 - 780
Menua döneminde Hewasor vadisinin batısından başkent Tuşpa'ya su taşıyan büyük kanal açıldı ve güzergâhı boyunca yazıtlarla tanıtıldı. Kanal kısmen bugün de kullanılmaktadır.
- y. MÖ 800 - 701
Gordion'da yazı MÖ 8. yüzyılda başlar. Yazıtlar çoğunlukla pişirilmiş kaplar üzerine kazınmıştır ve eski Yunan alfabesine çok yakın bir alfabe kullanır. Aynı dönemde Geç Hitit dünyasında Hiyeroglif Luvice, Urartu'da çivi yazısı kullanılıyordu.
- MÖ 743
MÖ 743'te Asur Urartu'yu Arpad'da yendi ve Urartu ordusunu 'başkent Turušpa'ya kadar' kovaladı. Bu zafer MÖ 754'te Arpad'da Urartu lehine sonuçlanan çatışmanın tersine dönmesiydi.
- y. MÖ 720 - 709
Frigya MÖ 8. yüzyılda kısa bir süre Que'nin bazı kalelerini denetledi. II. Sargon'un orduları Mita'yı yendikten sonra Ušnanis gibi kaleler Asur eyaleti Que'ye geri verildi ve Que valisi Mita'ya karşı seferler düzenledi. Mita Asur kayıtlarında en son MÖ 709'da anılır.
- MÖ 717
II. Sargon Karkamış kralı Pisiri'yi ihanetle suçlayarak MÖ 717'de kente saldırdı. Karkamış ciddi bir direniş gösteremedi ve hazinesinden gelen gümüş Asur ekonomisini gümüşe dayalı bir yapıya kaydırdı.
- MÖ 714
II. Sargon saltanatının 8. yılında Mannea'daki vasalı Ullusunu'ya yardım için yola çıktı, Urartu'ya girdi ve Uaush dağında Urartu kralını yendi. Dönüşte yaklaşık 1000 askerle Haldi'nin kült merkezi Musasir'i yağmaladı ve Haldi heykelini götürdü.
- y. MÖ 714
II. Sargon'a gönderilen Asur istihbarat raporlarına göre Urartu kralı Rusa 'Kimmerlerin ülkesine' yürüdü ve yenildi. Bu, Kimmerlerin yazılı kaynaklardaki ilk görünümlerindendir.
- MÖ 713 - 705
II. Sargon MÖ 713'te Tabal'da eyalet kurmaya çalıştı ama ertesi yıl kanlı bir isyanla bu girişim çöktü. MÖ 712'de Melid'i yağmaladı, MÖ 711'de Gurgum'u ve MÖ 708'de Kummuh'u ilhak etti. MÖ 705'te Tabal'a döndüğünde savaşta öldü ve cesedi düşmanın elinde kaldı.
- y. MÖ 700 - 631
Herodotos, İskitlerden kaçarak Asya'ya geçen Kimmerlerin sonradan Yunan kenti Sinop'un kurulduğu yarımadada bir koloni kurduğunu yazar. Sonraki yerel geleneklere göre Miletli Abron Kimmerlerce öldürülmüş, Koios ve Kretines ise Kimmerler Anadolu'yu hâlâ talan ederken ama yarımadadan ayrıldıktan sonra gelmiştir. Bu anlatıların arkeolojik karşılığı bu oturumda saptanamadı.
- y. MÖ 696 - 675
Strabon'a dayanan gelenek Midas'ın Kimmer istilası sırasında intihar ettiğini ve Frig krallığının Kimmerlerce yıkıldığını anlatır. Gordion'daki yıkım tabakasının MÖ 800 civarına yeniden tarihlendirilmesi bu anlatının arkeolojik dayanağını ortadan kaldırmıştır.
- y. MÖ 685 - 668
Megaralı koloniciler MÖ 7. yüzyılın ilk yarısında önce Boğaz'ın Asya yakasında Kalkhedon'u, 17 yıl sonra karşı yakada Byzantion'u kurdu. Herodotos, Pers komutanı Megabazos'un Kalkhedonluların daha iyi yer dururken kötüsünü seçtikleri için o zaman kör olmaları gerektiğini söylediğini aktarır. Arslan, kolonicilerin bölgede örgütlü yerel toplulukların varlığı içinde yerleştiğini vurgular.
- y. MÖ 670
Herodotos'a göre Gyges son Herakleidai kralı Kandaules'i öldürüp tahta geçti; Lidyalılar ayaklanınca Delfi kehaneti onu onayladı. Gyges Delfi'ye büyük altın ve gümüş adaklar gönderdi.
- y. MÖ 668 - 652
Assurbanipal'ın prizma yazıtına göre adını Asur krallarının hiç duymadığı uzak bir ülkenin kralı Gyges, rüyasında Assurbanipal'ın adını görüp ona atlı habercisini gönderdi. Bu ilişkiden sonra Kimmerleri yendiği ileri sürülür.
- y. MÖ 660 - 630
Batı Anadolu'da standart ağırlıklı elektron sikkeler ortaya çıktı. Artemision'da bulunan 108 sikke ve bağlamları sikkenin başlangıcını MÖ 7. yüzyıl ortasına tarihler. Elektron doğal bir alaşım değil, saf altına gümüş katılarak üretilmiş yapay bir alaşımdı.
- y. MÖ 644
Assurbanipal yazıtına göre Gyges elçi göndermeyi kesip Asur'a başkaldıran Mısır kralı Psammetikhos'a asker gönderdi; ardından Kimmerler saldırdı ve cesedi düşmanının önüne atıldı. Yerine geçen oğlu Asur'a yeniden bağlılık bildirdi.
- y. MÖ 644 - 625
Herodotos'a göre Ardys döneminde göçebe İskitlerin yurtlarından sürdüğü Kimmerler Asya'ya gelip Sardes'i akropol dışında ele geçirdi. Kimmerlerin İyonya'ya gelişi kentlerin fethi değil bir yağma akınıydı.
- y. MÖ 631
Eusebios'un kronografisi Sinop'un kuruluşunu MÖ 631'e verir; Huxley bu tarihin Sinop'ta bir mezarda bulunan geç 7. yüzyıl Korinth çanak çömleğiyle uzlaştırılabileceğini belirtir. Pseudo-Skymnos'a dayanan yerel gelenek kuruluşu Kimmerler döneminde gelen Miletli sürgünler Koios ve Kretines'e bağlar. Kazılar koloni öncesinde yerel bir Demir Çağı varlığı önerse de bu yorum tartışmalıdır.
- y. MÖ 631 - 600
Ksenophon Trapezous'u Sinop'un kolonisi olarak anar. Eusebios'un Ermenice sürümü kentin kuruluşunu MÖ 8. yüzyılın ortasına koysa da Huxley, bu kaydın Battos ve Thales için de hatalı yüksek tarihler veren bir kronoloji sisteminden geldiğini gösterir. Bu nedenle Sinop kökenli bir kuruluş MÖ 7. yüzyılın son çeyreğinden önce olamaz.
- y. MÖ 625 - 600
Antik ve modern kaynaklara göre Tieion, Tios adlı Miletli bir rahibin önderliğinde kurulmuştur. Akropoldeki en erken buluntular MÖ 7. yüzyılın son çeyreğine tarihlenen Orta Yaban Keçisi II stilindeki Güney İonia seramiği ile basit gömük konutlardır.
- y. MÖ 618 - 607
Sadyattes'in başlattığı savaşta Lidya ordusu her yıl ekinleri yaktı ama Milet deniz üstünlüğü sayesinde kuşatılamadı. Assessos'taki Athena tapınağının yanması üzerine hastalanan Alyattes, Delfi'nin talebiyle tapınağı yeniden yaptırdı ve Thrasybulos ile dostluk ve ittifak antlaşması imzaladı.
- y. MÖ 612 - 560
Herodotos'a göre Alyattes Kolophon'dan kurulmuş Smyrna'yı aldı ve Klazomenai'ye başarısız bir sefer yaptı. Olayın arkeolojik tarihlemesi bu batch'te doğrulanmadı.
- y. MÖ 602 - 599
Akbulut'un aktardığına göre Samos'tan gelen koloniciler MÖ 602-599 arasında Propontis'in kuzey kıyısına yerleşerek Perinthos'u kurdu. Yöredeki daha eski yerleşim izleri ve Trak varlığı Samosluların bölgenin ilk sakinleri olmadığını gösterir. Kent sonradan deniz ticaretinde Megara kolonileri Byzantion ve Selymbria ile rekabet etti.
- y. MÖ 585
Herodotos'a göre Kyaksares'in sığınmacı İskitleri geri istemesi üzerine Lidya ile Medler arasında beş yıl süren bir savaş çıktı. Altıncı yıldaki bir çarpışmada gündüz aniden geceye dönünce iki taraf savaşı bıraktı. Herodotos tutulmayı Thales'in öngördüğünü yazar.
- y. MÖ 585
Kilikyalı Syennesis ile Babilli Labynetos'un aracılığıyla barış yapıldı; Alyattes kızı Aryenis'i Kyaksares'in oğlu Astyages'e verdi. Herodotos'a göre Halys iki egemenlik arasındaki sınırdı.
- y. MÖ 580 - 561
Aslan ve boğa ön gövdeleri karşı karşıya gelen tipte saf altın ve saf gümüş sikkeler basıldı. Sardes'te MÖ 547 yıkım tabakasında ve altında bulunan kroiseidler bu sikkelerin Pers döneminde değil Kroisos döneminde basıldığını gösterir. Saf gümüş sikkenin getirilmesi Yunan dünyasında hızla benimsendi.
- y. MÖ 564
2009 Çakalca-Karadoğan Höyüğü kazısı Amisos'un ilk koloni yerleşiminin bugünkü Samsun'un batısında olduğunu ortaya koydu. Yiğitpaşa ve Şirin, buluntulara dayanarak kentin Milet kolonicilerince MÖ 564'te kurulmuş olabileceğini, ikinci kuruluşun ise MÖ 4. yüzyıl sonunda Toraman Tepe çevresinde olduğunu öne sürer. Antik gelenek kuruluşu Milet, Kapadokyalılar, Phokaia ve Atina ile ilişkilendiren birbirini izleyen aşamalardan söz eder.
- y. MÖ 560 - 547
Herodotos'a göre Kroisos, Halys Irmağı'nın batısındaki halkları Kilikyalılar ve Lykialılar dışında egemenliği altına aldı. Sayılan halklar arasında Karadeniz kıyısı ve iç kesimindeki Mariandynler, Khalyblar, Paphlagonlar ile Thyn ve Bithyn Traklar da vardır.
- y. MÖ 560 - 550
Kroisos önce Efes'i kuşattı; Efesliler kenti Artemis'e adayıp tapınaktan sura ip gerdi. Ardından diğer İyon ve Aiol kentlerine çeşitli bahanelerle saldırdı ve onları haraca bağladı. Herodotos'a göre Kroisos Yunanları haraca bağlayan ilk 'barbar' kraldır.
- y. MÖ 560 - 558
MÖ 6. yüzyıl ortasında Megaralı ve Boiotialı kolonistler Karadeniz'in güneybatı kıyısında, yerli Mariandynlerin topraklarında Herakleia Pontike'yi kurdu. Kent sonraki dönemde Mariandynleri bağımlı bir statüye indirdi ve Sesamos, Tios ve Kieros gibi kıyı kentlerini egemenliği altına aldı.
- y. MÖ 550
Astyages Anşan kralı Kyros'a karşı yürüdü; ordusu ayaklanıp onu Kyros'a teslim etti. Kyros Ekbatana'yı alıp hazinesini Anşan'a taşıdı. Herodotos'a göre Harpagos komutasındaki Med ordusunun bir kısmı Perslere geçti.
- y. MÖ 550 - 501
Tieion akropolündeki koloni çağı konutları ikinci ve daha yaygın bir yangınla tahrip olmuş, bir daha kullanılmamıştır. Yangın MÖ 6. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenir; Pers istilasıyla ilişkili olup olmadığı henüz belirlenememiştir.
- y. MÖ 547 - 520
Fetihten sonra Sardes Pers yönetiminin batıdaki ana merkezi oldu. Herodotos'a göre Kyros Oroites'i Sardes'e vali atadı, Kambyses döneminde Mitrobates Daskyleion eyaletini yönetiyordu. Darius I yirmi satraplık kurup vergiyi sabitledi; İyon, Aiol, Karya ve Likya birinci, Lidya ve Mysia ikinci, Hellespontos Frigyası üçüncü vergi bölgesi oldu.
- y. MÖ 547Kroisos'un Halys'i geçip Pteria'yı alması (Kerkenes'in yıkımı ile ilişkisi tartışmalı)YıkımTartışmalı
Kroisos Halys'i geçip Kapadokya'daki Pteria'ya geldi, kenti alıp halkını köle olarak sattı ve çevredeki kasabaları ele geçirdi. Kerkenes Dağı'ndaki kentin 6. yüzyıl ortasındaki yangınla yıkımı Summers tarafından büyük olasılıkla Kroisos'a atfedilir.
- y. MÖ 547
Herodotos'a göre kuşatmanın on dördüncü gününde Mardlı Hyroiades, korunmasız bırakılan sarp yamaçtan akropole tırmandı ve Sardes alındı, kent yağmalandı. Arkeolojik olarak sur ve evlerde yangın, gömülmemiş asker iskeletleri, ok uçları ve kroiseid sikkeleri bu yıkımı belgeler. Kroisos esir düştü; sonraki akıbeti tartışmalıdır.
- y. MÖ 547
Kyros yolundaki halkları da ordusuna katarak Kroisos'u karşıladı. Pteria topraklarında yapılan sert çarpışma gece bastırınca sonuçsuz kaldı. Ordusunun sayıca az olduğunu gören Kroisos ertesi gün Sardes'e çekildi.
- y. MÖ 547
Kroisos'un paralı ordusunu dağıttığını öğrenen Kyros hızla Lidya'ya yürüdü ve kendi gelişini kendisi haber verdi. Sardes önündeki Hermos ve Hyllos ovasında Harpagos'un önerisiyle develer Lidya süvarilerinin önüne sürüldü; atlar develerden ürktü. Lidyalılar yenilip kaleye çekildi.
- y. MÖ 546 - 540
Mazares'in ölümünden sonra komutayı alan Harpagos İyon kentlerini surlarına toprak rampalar yığarak aldı. Phokaialılar ve Teoslular kentlerini gemilerle terk etti; diğer İyonlar savaşıp yenildi ve yerlerinde kaldı. Milet Kyros ile yaptığı antlaşma sayesinde savaşmadı; adalardaki İyonlar da kendiliğinden teslim oldu.
- y. MÖ 546 - 545
Kyros Sardes'i Tabalos'a, altını Lidyalı Paktyes'e bırakıp ayrılınca Paktyes kıyı halklarından ve paralı askerlerden ordu toplayıp Tabalos'u akropolde kuşattı. Kyros'un gönderdiği Med komutan Mazares yaklaşınca Paktyes Kyme'ye, oradan Midilli ve Sakız'a kaçtı ve teslim edildi. Mazares Lidyalıları silahsızlandırdı, Prienelileri köleleştirdi ve Menderes ovasını yağmaladı.
- y. MÖ 545 - 540
İyonya'dan sonra Harpagos, İyon ve Aiol birlikleriyle Karyalılara, Kaunoslulara ve Likyalılara yürüdü. Karyalılar büyük direniş göstermeden teslim oldu, yalnızca Pedasalılar Lide dağında bir süre direndi. Ksanthos ovasında yenilen Ksanthoslular akropolde ailelerini ve mallarını yakıp savaşarak öldü; Kaunoslular da benzer davrandı.
- y. MÖ 513
Pers kralı I. Dareios, Samoslu Mandrokles'in Kalkhedon topraklarında kurduğu gemi köprüsüyle Boğaz'ı geçerek Avrupa'ya ilk Pers seferini başlattı. Herodotos'a göre ordu Trakya içinden Tearos ırmağının kaynaklarına, oradan Odrysai ülkesindeki Arteskos'a yürüdü; Salmydessos Trakları savaşmadan teslim olurken Getai direndi. Sefer İskitler karşısında başarısız oldu ama Pers egemenliğini Avrupa'ya taşıdı.
- y. MÖ 512 - 511
Dareios Asya'ya dönerken Megabazos'u 80.000 kişilik bir orduyla Avrupa'da bıraktı. Megabazos Pers egemenliğini kabul etmeyen Perinthosluları Hellespontos halkları arasında ilk olarak, sayıca üstünlükle yendi ve ardından Trakya'dan geçerek kentleri ve halkları krala bağladı. Aynı süreçte Byzantion MÖ 511 civarında Otanes tarafından kuşatılıp alındı.
Göç, ticaret, sefer ve yayılım hareketleri
- y. MÖ 43.000 - 39.000Levant İlk Üst Paleolitik geleneğinin kuzey Levant kıyısında (Hatay) görülmesiTeknoloji ve fikir yayılımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 10.730 - 8915Orta Anadolu obsidyeninin Direkli Mağarası'na ulaşmasıHammadde dolaşımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 10.500 - 9000Bingöl ve Nemrut Dağ obsidyeninin Körtik Tepe'ye ulaşmasıHammadde dolaşımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 7500 - 7100Boncuklu topluluğundan Çatalhöyük Doğu'ya süreklilikYerleşim yayılımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 7100 - 6000Kapadokya obsidyeninin Çatalhöyük'e ulaşmasıHammadde dolaşımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 6700 - 6600Orta Anadolu'dan Doğu Marmara'ya çiftçi göçüGöç · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 4000 - 3000Uruk merkezi ile Hacınebi arasında idari iletişim ve değişimTicaret · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 3100 - 2800Kura-Araxes öğelerinin Malatya ovasına yayılımıTeknoloji ve fikir yayılımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 3000 - 2000Kestel cevherinin Göltepe'de işlenmesiHammadde dolaşımı · Yaklaşık güzergâh
- y. MÖ 2500 - 2200Anadolu Ticaret Ağı bağlantıları (Ege kıyısı - iç Anadolu)Ticaret · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 2450 - 2000Depas biçiminin Batı Anadolu'dan Orta Anadolu üzerinden Yukarı Fırat'a yayılımıTeknoloji ve fikir yayılımı · Yaklaşık güzergâh
- y. MÖ 2400 - 2200'Büyük Kervan Yolu'nun Küllüoba-Alacahöyük koluTicaret · Yaklaşık güzergâh
- y. MÖ 2314 - 2197Istranca madenlerinin Kanlıgeçit ve Selimpaşa üzerinden Troia'ya aktarılması önerisiHammadde dolaşımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 1975 - 1725Kaniš-Hattuš ticaret bağlantısıTicaret · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 1975 - 1725Aššur-Kaniš kalay ve tekstil ticaretiTicaret · Yaklaşık güzergâh
- y. MÖ 1595I. Muršili'nin Halpa ve Babil seferiAskerî sefer · Yaklaşık güzergâh
- y. MÖ 1319 - 1318II. Muršili'nin Arzawa'ya yürüyüşüAskerî sefer · Yaklaşık güzergâh
- y. MÖ 1275 - 1274Hitit ordusunun Kadeš'e yürüyüşüAskerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 1200 - 950Friglerin Güneydoğu Avrupa'dan Orta Anadolu'ya gelişi (hipotez)Göç · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 1100 - 900İyon göçü geleneği: Atina'dan İyonya'yaGöç · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 950 - 901Walastin kralı Suppiluliuma'nın Kilikya seferiAskerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 858III. Salmanassar'ın 1. yıl batı seferi (MÖ 858)Askerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 839III. Salmanassar'ın Que seferi (MÖ 839)Askerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 743III. Tiglath-pileser'in Urartu ordusunu Arpad'dan Turušpa'ya kovalaması (MÖ 743)Askerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 717II. Sargon'un Karkamış seferi (MÖ 717)Askerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 714 - 619Kimmerlerin Urartu sınırlarından Batı Anadolu'ya hareketleriGöç · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 714II. Sargon'un 8. seferi: Urmiye Gölü çevresi ve Musasir (MÖ 714)Askerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 650 - 550Sikke teknolojisinin Lidya ve Efes'ten İyon kentlerine yayılımıTeknoloji ve fikir yayılımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 650 - 631Miletlilerin Sinop'a yerleşmesiYerleşim yayılımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 631 - 600Sinop'tan Trapezous'a koloniYerleşim yayılımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 625 - 600Milet'ten Tieion'a kolonizasyonYerleşim yayılımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 560 - 558Megara ve Boiotia'dan Herakleia Pontike'ye kolonizasyonYerleşim yayılımı · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 547Kroisos'un Sardes'ten Halys'i geçerek Pteria'ya yürüyüşüAskerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 547Kyros'un Pteria'dan Sardes'e hızlı ilerleyişiAskerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 546 - 540Harpagos'un İyonya'dan Likya'ya seferleriAskerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 546 - 545Mazares'in Sardes'ten Menderes ovasına cezalandırma seferiAskerî sefer · Varsayımsal güzergâh
- y. MÖ 513Dareios ordusunun Kalkhedon'dan Boğaz köprüsü üzerinden Trakya'ya geçişiAskerî sefer · Varsayımsal güzergâh