Anatolia Chronos

Antik ve modern adlar ile yazım varyantları eşleşir (ör. Hattuşa, Hattuša, Hattusa, Boğazköy).

170 olay · 37 hareket

Tarihsel olaylar

Savaşlar, siyasi dönüşümler, kuruluşlar, yıkımlar, teknolojik ve çevresel gelişmeler. Her olayın tarihlendirme yöntemi, güven düzeyi ve alternatif yorumları ayrıntı sayfasındadır.
  1. y. MÖ 3400 - 3000
    Arslantepe saray kompleksinin kuruluşu (VI A)SiyasiYüksek güven

    Geç Kalkolitik 5'te (VI A) Arslantepe'de anıtsal bir saray kompleksi inşa edildi ve güçlü bir siyasi seçkin oluştu. Kompleks yazı öncesi gelişkin bir bürokratik sistemin ve en erken devlet yönetimi biçimlerinin tanığıdır.

  2. y. MÖ 2600
    İTÇ kalelerinin ve merkezî yerleşimlerin yükselişiSiyasiOrta güven

    MÖ 3. binyılın ortalarından itibaren Anadolu'da anıtsal kaleler ve merkezî otoriteye işaret eden yerleşim düzenleri belirginleşti. Bachhuber bu kaleleri eşitsizliği abartan ve kendini köylerden ayıran tarımsal bir seçkinin ortaya çıkışıyla ilişkilendirir.

  3. y. MÖ 2254 - 2218
    Naram-Sin'in kuzey seferleri ve Pir Hüseyin steliSiyasiOrta güven

    Akad kralı Naram-Sin'e ait diyorit bir stelin Diyarbakır'ın doğusundaki Pir Hüseyin'de 1890'larda bulunduğu kabul edilir; stel bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ndedir. Buluntu, Akad varlığının ya da etkisinin Yukarı Dicle'ye ulaştığının nadir doğrudan kanıtlarından biridir. Seferin ayrıntıları ve Anadolu içlerine ne kadar ilerlendiği bilinmemektedir.

  4. y. MÖ 1750 - 1700
    Anitta'nın fetihleri ve Hattuša'nın yıkılmasıSiyasiOrta güven

    Kuššaralı Anitta, Kaniš/Neša'yı merkez yaparak Asurlu tüccarların koloni ya da istasyon kurduğu güçlü yerel krallıkları tek tek ele geçirmiş ve Hattuša'yı yıkmıştır. Olaylar Hitit arşivinde korunmuş Hititçe bir kopya olan Anitta Metni'nden bilinir.

  5. y. MÖ 1650
    I. Hattušili ile Hattuša merkezli Hitit Devleti'nin kuruluşuSiyasiOrta güven

    Hattuša merkezli Hitit Devleti'nin ilk kralı I. Hattušili'dir. Hattuša yaklaşık MÖ 1650'den MÖ 1200'e dek başkent olmuştur.

  6. y. MÖ 1650 - 1620
    I. Hattušili'nin Suriye seferleriSiyasiOrta güven

    I. Hattušili Yamhad'a bağlı Alalah'ı yıkmış, stratejik Uršu kentini kuşatmış ancak Yamhad'ın başkenti Halpa'yı alamamıştır. Hedef alınan kentler Hurri yerel krallıklarıydı.

  7. y. MÖ 1450 - 1400
    Kaškaların çağdaş Hitit kaynaklarında ilk görünümü ve kuzey sınır savaşlarıSiyasiOrta güven

    Kaška saldırılarına ilişkin çağdaş haberler MÖ 15. yüzyılın ikinci yarısında başlar. Bir Tuthaliya'nın (büyük olasılıkla I. Tuthaliya) yıllıkları, kral Aššuwa seferindeyken Kaškaların Hatti'ye saldırdığını anlatır. Halefi I. Arnuwanda ve kraliçe Ašmunikal'in duası Kaškaların tapınaklara, özellikle kutsal Nerik kentine verdiği zararı yakınarak anlatır.

  8. y. MÖ 1400 - 1350
    Šapinuwa'nın kraliyet merkezi olmasıSiyasiOrta güven

    Ortaköy-Šapinuwa, MÖ 14. yüzyılın ilk yarısında Hitit Devleti'ne başkentlik yapmıştır. Kent aynı zamanda önemli bir metal üretim merkezidir.

  9. y. MÖ 1330 - 1322
    Kuruštama Antlaşması'nın bozulması, Amka seferi ve Zannanza olayıSiyasiTartışmalı

    Mısır'ın Kinza'ya (Kadeš) saldırması üzerine Šuppiluliuma I Mısır'a ait Amka ülkesine sefer düzenlemiştir. Mısır kraliçesinin evlilik teklifi üzerine gönderilen Prens Zannanza yolda öldürülmüş, Hitit-Mısır ilişkileri kopma noktasına gelmiştir.

  10. y. MÖ 1300 - 1201
    III. Hattušili'nin Nerik'i Kaškalardan geri alıp yeniden kurmasıSiyasiOrta güven

    III. Hattušili, Hantili zamanından beri harap olan Nerik'i yeniden kurduğunu bildirir. Singer bunu Kaška cephesindeki en önemli Hitit başarısı olarak niteler. III. Hattušili ve oğlu IV. Tuthaliya Nerik'i büyük bir kült merkezi olarak yeniden canlandırmak için yoğun çaba harcamıştır.

  11. y. MÖ 1290 - 1275
    II. Muwattalli'nin yönetim merkezini Tarhuntašša'ya taşımasıSiyasiOrta güven

    Hattušili III'ün Apoloji metnine göre Muwattalli II Hatti'nin tanrılarını alıp Tarhuntašša'ya götürmüş ve burayı 'büyük yer' (başkent) yapmıştır. Kentin yeri bugün de kesin olarak bulunamamıştır; Konya-Karaman yöresinde aranmaktadır.

  12. y. MÖ 1190 - 700
    Büyük Kral Hartapu yazıtları ve tarihleme tartışmasıSiyasiTartışmalı

    Konya ovası ve Karadağ-Kızıldağ çevresindeki yazıtlar, Mursili oğlu Büyük Kral Hartapu'yu anar. 2019'da bulunan TÜRKMEN-KARAHÖYÜK 1 yazıtı Hartapu'nun Muška'yı (Frigleri) fethettiğini ve 13 kralı yendiğini bildirir. Yazıtların Hitit sonrası 12. yüzyıla mı yoksa 8. yüzyıla mı ait olduğu tartışmalıdır.

  13. y. MÖ 1180 - 1100
    Hitit sonrası Karkamış krallığının sürmesiSiyasiOrta güven

    Hitit İmparatorluğu'nun çözülmesinden sonra Karkamış bölgesel bir krallık olarak ayakta kaldı. Hiyeroglif Luvice yazıtlar, iktidarın Hitit döneminden kalma yerel ifade biçimlerinin sürdüğünü gösterir.

  14. y. MÖ 1114 - 1076
    I. Tiglath-pileser'in Nairi ülkelerine ve Van Gölü'ne seferleriSiyasiOrta güven

    I. Tiglath-pileser döneminde Asur seferleri kuzeyde Van Gölü'ne kadar ulaştı. Asur kayıtları bu yaylalardaki toplulukları Nairi ülkeleri olarak anar.

  15. MÖ 859 - 856
    III. Salmanassar'ın Nairi ve Urartu seferleri (MÖ 859 ve 856)SiyasiYüksek güven

    III. Salmanassar tahta çıktığı yıl (859) Aridu üzerinden Hubuškia, Nairi ve Urartu'ya yürüdü; üçüncü yılında (856) Yukarı Fırat'ı geçerek kuzeyde 'Nairi denizi'ne ulaştı. Balawat kapıları 856 Urartu seferini anlatır.

  16. MÖ 839
    III. Salmanassar'ın Que seferi ve haracı (MÖ 839)SiyasiOrta güven

    III. Salmanassar 20. yılında (MÖ 839) Que bölgesinde sefer yaptı ve sefer sonunda alınan Que haracını Kurbail'deki Adad'a adadı. Que adı Asur kaynaklarında bu kralın döneminden itibaren görülür.

  17. y. MÖ 830 - 780
    Išpuini ve Menua döneminde Urartu'nun genişlemesi ve Muşaşir'de Haldi kültüSiyasiOrta güven

    9. yüzyılın son çeyreğinde Išpuini döneminde Urartu Urmiye bölgesine doğru genişlemeye başladı; Menua doğuda Manna'ya kadar uzanan güçlü bir devlet kurdu. Haldi kültünün yayılması ve Muşaşir'deki tapınak krallığın dinsel örgütlenmesinde merkezî yer tuttu.

  18. y. MÖ 720 - 709
    Muškili Mita (Midas) ile Asur arasındaki çatışmaSiyasiOrta güven

    Frigya MÖ 8. yüzyılda kısa bir süre Que'nin bazı kalelerini denetledi. II. Sargon'un orduları Mita'yı yendikten sonra Ušnanis gibi kaleler Asur eyaleti Que'ye geri verildi ve Que valisi Mita'ya karşı seferler düzenledi. Mita Asur kayıtlarında en son MÖ 709'da anılır.

  19. MÖ 717
    II. Sargon'un Karkamış'ı ilhakı (MÖ 717)SiyasiYüksek güven

    II. Sargon Karkamış kralı Pisiri'yi ihanetle suçlayarak MÖ 717'de kente saldırdı. Karkamış ciddi bir direniş gösteremedi ve hazinesinden gelen gümüş Asur ekonomisini gümüşe dayalı bir yapıya kaydırdı.

  20. MÖ 713 - 705
    II. Sargon'un Tabal, Melid, Gurgum ve Kummuh politikaları (MÖ 713-705)SiyasiYüksek güven

    II. Sargon MÖ 713'te Tabal'da eyalet kurmaya çalıştı ama ertesi yıl kanlı bir isyanla bu girişim çöktü. MÖ 712'de Melid'i yağmaladı, MÖ 711'de Gurgum'u ve MÖ 708'de Kummuh'u ilhak etti. MÖ 705'te Tabal'a döndüğünde savaşta öldü ve cesedi düşmanın elinde kaldı.

  21. y. MÖ 700 - 631
    Kimmerlerin Sinop yarımadasına yerleştiği geleneğiSiyasiDüşük güven

    Herodotos, İskitlerden kaçarak Asya'ya geçen Kimmerlerin sonradan Yunan kenti Sinop'un kurulduğu yarımadada bir koloni kurduğunu yazar. Sonraki yerel geleneklere göre Miletli Abron Kimmerlerce öldürülmüş, Koios ve Kretines ise Kimmerler Anadolu'yu hâlâ talan ederken ama yarımadadan ayrıldıktan sonra gelmiştir. Bu anlatıların arkeolojik karşılığı bu oturumda saptanamadı.

  22. y. MÖ 668 - 652
    Gyges'in Assurbanipal'a elçi göndermesiSiyasiYüksek güven

    Assurbanipal'ın prizma yazıtına göre adını Asur krallarının hiç duymadığı uzak bir ülkenin kralı Gyges, rüyasında Assurbanipal'ın adını görüp ona atlı habercisini gönderdi. Bu ilişkiden sonra Kimmerleri yendiği ileri sürülür.

  23. y. MÖ 560 - 547
    Kroisos'un Paphlagonları, Mariandynleri ve Asya Traklarını egemenliğine almasıSiyasiOrta güven

    Herodotos'a göre Kroisos, Halys Irmağı'nın batısındaki halkları Kilikyalılar ve Lykialılar dışında egemenliği altına aldı. Sayılan halklar arasında Karadeniz kıyısı ve iç kesimindeki Mariandynler, Khalyblar, Paphlagonlar ile Thyn ve Bithyn Traklar da vardır.

  24. y. MÖ 560 - 550
    Kroisos'un Efes'i kuşatması ve İyon-Aiol kentlerini haraca bağlamasıSiyasiOrta güven

    Kroisos önce Efes'i kuşattı; Efesliler kenti Artemis'e adayıp tapınaktan sura ip gerdi. Ardından diğer İyon ve Aiol kentlerine çeşitli bahanelerle saldırdı ve onları haraca bağladı. Herodotos'a göre Kroisos Yunanları haraca bağlayan ilk 'barbar' kraldır.

  25. y. MÖ 550
    II. Kyros'un Astyages'i yenmesi ve Ekbatana'yı almasıSiyasiYüksek güven

    Astyages Anşan kralı Kyros'a karşı yürüdü; ordusu ayaklanıp onu Kyros'a teslim etti. Kyros Ekbatana'yı alıp hazinesini Anşan'a taşıdı. Herodotos'a göre Harpagos komutasındaki Med ordusunun bir kısmı Perslere geçti.

  26. y. MÖ 547 - 520
    Sardes ve Daskyleion merkezli Ahameniş yönetiminin kuruluşuSiyasiTartışmalı

    Fetihten sonra Sardes Pers yönetiminin batıdaki ana merkezi oldu. Herodotos'a göre Kyros Oroites'i Sardes'e vali atadı, Kambyses döneminde Mitrobates Daskyleion eyaletini yönetiyordu. Darius I yirmi satraplık kurup vergiyi sabitledi; İyon, Aiol, Karya ve Likya birinci, Lidya ve Mysia ikinci, Hellespontos Frigyası üçüncü vergi bölgesi oldu.

  27. y. MÖ 546 - 545
    Paktyes isyanı ve Mazares'in cezalandırma seferiSiyasiOrta güven

    Kyros Sardes'i Tabalos'a, altını Lidyalı Paktyes'e bırakıp ayrılınca Paktyes kıyı halklarından ve paralı askerlerden ordu toplayıp Tabalos'u akropolde kuşattı. Kyros'un gönderdiği Med komutan Mazares yaklaşınca Paktyes Kyme'ye, oradan Midilli ve Sakız'a kaçtı ve teslim edildi. Mazares Lidyalıları silahsızlandırdı, Prienelileri köleleştirdi ve Menderes ovasını yağmaladı.

  28. y. MÖ 513
    I. Dareios'un İskit seferi: Boğaz köprüsü ve Trakya'dan geçişSiyasiYüksek güven

    Pers kralı I. Dareios, Samoslu Mandrokles'in Kalkhedon topraklarında kurduğu gemi köprüsüyle Boğaz'ı geçerek Avrupa'ya ilk Pers seferini başlattı. Herodotos'a göre ordu Trakya içinden Tearos ırmağının kaynaklarına, oradan Odrysai ülkesindeki Arteskos'a yürüdü; Salmydessos Trakları savaşmadan teslim olurken Getai direndi. Sefer İskitler karşısında başarısız oldu ama Pers egemenliğini Avrupa'ya taşıdı.

  29. y. MÖ 512 - 511
    Megabazos'un Perinthos'u ve Trakya kıyılarını Pers egemenliğine katmasıSiyasiYüksek güven

    Dareios Asya'ya dönerken Megabazos'u 80.000 kişilik bir orduyla Avrupa'da bıraktı. Megabazos Pers egemenliğini kabul etmeyen Perinthosluları Hellespontos halkları arasında ilk olarak, sayıca üstünlükle yendi ve ardından Trakya'dan geçerek kentleri ve halkları krala bağladı. Aynı süreçte Byzantion MÖ 511 civarında Otanes tarafından kuşatılıp alındı.

Göç, ticaret, sefer ve yayılım hareketleri