Anatolia Chronos

Antik ve modern adlar ile yazım varyantları eşleşir (ör. Hattuşa, Hattuša, Hattusa, Boğazköy).

170 olay · 37 hareket

Tarihsel olaylar

Savaşlar, siyasi dönüşümler, kuruluşlar, yıkımlar, teknolojik ve çevresel gelişmeler. Her olayın tarihlendirme yöntemi, güven düzeyi ve alternatif yorumları ayrıntı sayfasındadır.
  1. y. MÖ 41.000 - 39.000
    Üçağızlı'da İlk Üst Paleolitik bıçak teknolojisi ve en eski kabuk boncuklarTeknolojikYüksek güven

    Hatay'daki Üçağızlı Mağarası'nda Levant'takilere benzer İlk Üst Paleolitik topluluklar, bıçak aletlerle birlikte çok sayıda deniz kabuğu boncuk verdi. En eski süs eşyalı düzeyler yaklaşık 41.000-43.000 takvim yılı öncesine tarihlenir ve Batı Asya'daki en eski kişisel süs geleneklerindendir.

  2. y. MÖ 19.550 - 16.550
    Son Buzul Maksimumu: Anadolu dağlarında buzulların en geniş yayılımıÇevreselYüksek güven

    Kozmojenik tarihlendirmeye göre Türkiye'nin güneyi ile Lübnan arasındaki dağlarda buzullar en geniş konumlarına küresel Son Buzul Maksimumu ile eşzamanlı olarak 21,5-18,5 bin yıl önce ulaştı. Bazı dağlarda SBM öncesi ilerlemeler de saptandı. Geç buzul döneminde buzullar geri çekildi ve yaklaşık 16 bin yıl önce daha küçük morenler bıraktı.

  3. y. MÖ 10.500 - 9300
    Yukarı Dicle'de ilk yerleşik toplulukların ortaya çıkışıKültürelYüksek güven

    Yukarı Dicle havzasında Hallan Çemi ve Körtik Tepe gibi yerleşimlerde yılın tamamında ya da büyük bölümünde yerleşik yaşayan topluluklar Genç Dryas'ın sonu ile Erken Holosen'de ortaya çıkar. Bu toplulukların bölgede bilinen bir öncülü yoktur ve görece gelişkin mimari ve buluntular üretmişlerdir.

  4. y. MÖ 10.050 - 9700
    Genç Dryas soğuk evresiÇevreselYüksek güven

    Geç buzul döneminin sonundaki Genç Dryas soğuk evresinde Doğu Anadolu'da Van Gölü'nün düzeyi belirgin biçimde düştü ve bitki örtüsü yarı çöle döndü. Bazı Anadolu dağlarında buzul ilerlemeleri yaklaşık 12 bin yıl öncesine tarihlenir. Evre, Grönland buz çekirdeği kronolojisine göre 11.703 yıl önce (2000 yılı tabanlı) Holosen'e geçişle sona erdi.

  5. y. MÖ 9600 - 8800
    Göbekli Tepe'de anıtsal T dikmeli yapıların inşasıDinselYüksek güven

    Avcı-toplayıcılar Germuş dağlarındaki bir tepede, iki büyük merkezi dikmeyi çevreleyen T biçimli kireçtaşı dikmelerden oluşan anıtsal yuvarlak-oval yapılar inşa etti. Dikmeler 5,5 m'ye ulaşır ve yabani hayvan kabartmalarıyla süslüdür. Anıtsallık, tarım ve hayvancılık ortaya çıkmadan önce başlamıştır.

  6. y. MÖ 8500 - 7500
    Orta Anadolu'da yerli toplayıcıların ekimi benimsemesiEkonomikYüksek güven

    Konya ovasında Boncuklu'daki yerli toplayıcılar MÖ 9. binyılın ortasında tahıl ekimini benimsemiş ve yerel türlerle hayvan gütmeyi denemiştir. Bu düşük düzeyli besin üretimi toplayıcılığın yerine geçmemiş, yüzyıllarca onunla birlikte sürmüştür. Bazı yakın toplayıcı topluluklar ise ekimi reddetmiştir.

  7. y. MÖ 8400 - 7350
    Aşıklı Höyük'te koyun ve keçinin yerel evcilleştirilmesiEkonomikYüksek güven

    Aşıklı Höyük'te koyun ve keçi yönetimi, yabani kuzu ve oğlakların yakalanıp yerleşimde büyütülmesiyle başlamış, ardından yerleşim içinde düşük düzeyli üretime ve sonunda tutsak sürülerden çok sayıda hayvan elde edilmesine dönüşmüştür. Hayvanlar yerleşim içinde ağıllarda tutulmuş, yaş ve cinsiyete göre seçici kesim yapılmıştır. Süreç Orta Anadolu'da yerel (endemik) bir evcilleştirme yoludur.

  8. y. MÖ 7100
    Çatalhöyük Doğu Höyük yerleşiminin kuruluşuKuruluşYüksek güven

    Konya ovasında Çatalhöyük Doğu Höyük yerleşimi MÖ 7100 civarında kurulmuş ve yaklaşık 1200 yıl iskân edilmiştir. Baird ve ark., maddi kültürdeki süreklilik nedeniyle Boncuklu topluluğunu Çatalhöyük Doğu'daki çok daha büyük topluluğun atası olarak görür. Bu dönemde mütevazı besin üretimi, büyük bir yerleşik topluluğu besleyen karma tarıma dönüşmüştür.

  9. y. MÖ 6600
    Barcın Höyük'ün göçmen çiftçilerce kuruluşuKuruluşYüksek güven

    Doğu Marmara'da Barcın Höyük yaklaşık MÖ 6600'de, tümüyle gelişmiş bir tarım ekonomisine sahip göçmenler tarafından kurulmuştur. Seramik geleneklerindeki paralellikler, göçmenlerin büyük olasılıkla Batı Orta Anadolu ve Çatalhöyük kökenli olduğunu ve 'Anadolu koridoru' üzerinden geldiğini düşündürür. Avcı-toplayıcı etkisi en fazla çok sınırlıdır.

  10. y. MÖ 5500
    Ilıpınar köyünün terkiTerkYüksek güven

    MÖ 6. binyıl başında kurulan ve bir hektara büyüyen Ilıpınar köyü yaklaşık 500 yıl sonra terk edildi; höyük sonraki dönemlerde gömü alanı olarak kullanıldı.

  11. y. MÖ 5080 - 4900
    Aşağı Pınar 3. tabakada Toptepe çanak çömleği, mikrolitler ve malahit boncuklarKültürelYüksek güven

    Aşağı Pınar'ın 3. tabakasında (MÖ 5080-4900 cal.) Karanovo IV çanak çömleğinin yanında Toptepe kültürüne özgü mikalı, açık gri ve dalgalı çizgi bezekli kaplar yeni bir bileşen olarak ortaya çıkar. Aynı tabakada mikrolitik çakmaktaşı aletler, büyük boynuz aletler ve malahit boncuklar gibi hem Marmara'ya hem Bulgaristan'a yabancı öğeler bulunur. Bu tablo Avrupa ile Asya arasındaki bu eşikte kültürel sürecin tek doğrultulu olmadığını gösterir.

  12. y. MÖ 3900 - 3400
    Arslantepe'de arsenikli bakır ve yerleşim içi ergitmeTeknolojikYüksek güven

    Arslantepe VII'de (Geç Kalkolitik 3-4) bakır, arsenikli bakır ve arsenik-nikelli bakır kullanıldı; cüruflar yerleşim içinde bakır ve kurşun ergitildiğini gösterir. Farklı bileşimler ve kurşun izotopları birden çok hammadde kaynağına işaret eder.

  13. y. MÖ 3400 - 3000
    Arslantepe saray kompleksinin kuruluşu (VI A)SiyasiYüksek güven

    Geç Kalkolitik 5'te (VI A) Arslantepe'de anıtsal bir saray kompleksi inşa edildi ve güçlü bir siyasi seçkin oluştu. Kompleks yazı öncesi gelişkin bir bürokratik sistemin ve en erken devlet yönetimi biçimlerinin tanığıdır.

  14. y. MÖ 3000
    Arslantepe saray kompleksinin yıkımıYıkımYüksek güven

    MÖ 4. binyıl sonunda Arslantepe'deki saray kompleksi ve çevresindeki yapılar ani ve şiddetli biçimde yıkıldı. Mezopotamya tipi merkezî sistemin gelişimi durdu ve yerleşimin dış ilişkileri Doğu Anadolu ve Transkafkasya'ya yöneldi.

  15. y. MÖ 1794 - 1785
    Acemhöyük Sarıkaya Sarayı'nın inşasıKuruluşYüksek güven

    Acemhöyük'teki Sarıkaya Sarayı'nın ana inşa kirişleri MÖ 1794-1785 arasında kesilmiştir. Bu tarih, sarayda bulunan Šamši-Adad I bullalarının birikmesine yeterli zaman tanır ve Orta Kronoloji'yi destekler.

  16. y. MÖ 1237 - 1209
    IV. Tuthaliya ile Tarhuntašša kralı Kurunta arasındaki Bronz Tablet antlaşmasıAntlaşmaYüksek güven

    IV. Tuthaliya ile Tarhuntašša kralı Kurunta arasındaki antlaşma bir bronz tablete yazılmış ve 1986'da Hattuša kazılarında bulunmuştur. Tablet Tarhuntašša'nın sınırları hakkında önemli ipuçları verir.

  17. y. MÖ 1237 - 1200
    Yazılıkaya kabartma programıDinselYüksek güven

    MÖ 13. yüzyılda Yazılıkaya'nın iki odası çok sayıda tanrı kabartması ve IV. Tuthaliya'nın iki büyük tasviriyle bezenmiştir. Kutsal alan Hitit kültünün en önemli yerlerinden biri olmuştur.

  18. MÖ 1198 - 1196
    MÖ 1198-1196 çok yıllı şiddetli kuraklık (Gordion ardıç halkaları)ÇevreselYüksek güven

    Gordion'dan çıkan ardıç ağaçlarının halka genişliği ve karbon izotopu verisi MÖ 1198-1196 (±3) yıllarında ardışık üç yıllık olağanüstü bir kuraklığı gösterir. Bu kuraklık Hitit İmparatorluğu'nun çöküşüyle aynı zamana düşer.

  19. y. MÖ 1100 - 1001
    Palistin kralı Taita'nın Halep Fırtına Tanrısı tapınağına adağıDinselYüksek güven

    Halep kalesindeki Fırtına Tanrısı tapınağında, Palistin kralı Taita'nın tanrıya adağını kaydeden Hiyeroglif Luvice yazıt kendi tasvirinin yanında bulundu. Yazıtlar uzun süre yazılı kaynak yokluğuyla 'karanlık çağ' sayılan 11. yüzyıla aittir.

  20. y. MÖ 1050 - 1000
    Arslantepe IIIA.2 surunun yangınla yıkılması ve depolama evresine geçişYıkımYüksek güven

    Arslantepe'de Demir Çağı'nın ilk gerçek yapısı olan IIIA.2 suru şiddetli bir yangınla yıkıldı. Ardından gelen Demir Çağı II (IIIB) düzeylerinde alan sıvalı silolar ve çukurlarla depolamaya ayrıldı.

  21. y. MÖ 900 - 850
    Gordion'da Erken Frig sitadelinin ve Kale Kapısı'nın inşasıKuruluşYüksek güven

    Gordion'un sitadeli 9. yüzyılda anıtsal taş megaronlar, çakıl mozaikler, Teras Binası endüstri kompleksi ve Demir Çağı Anadolu'sunun en iyi korunmuş kale kapısıyla yeniden düzenlendi. Radyokarbon verileri Frig başkentinin 9. yüzyıl başında erken bir yükselişini gösterir.

  22. MÖ 859 - 856
    III. Salmanassar'ın Nairi ve Urartu seferleri (MÖ 859 ve 856)SiyasiYüksek güven

    III. Salmanassar tahta çıktığı yıl (859) Aridu üzerinden Hubuškia, Nairi ve Urartu'ya yürüdü; üçüncü yılında (856) Yukarı Fırat'ı geçerek kuzeyde 'Nairi denizi'ne ulaştı. Balawat kapıları 856 Urartu seferini anlatır.

  23. MÖ 858 - 855
    III. Salmanassar'ın Bīt-Adini ve Til-Barsip seferleri (MÖ 858-855)KuşatmaYüksek güven

    III. Salmanassar ilk yılında (858) batıda Bīt-Adini ve Til-Barsip'e yürüdü, Fırat'ı geçip bir koalisyonla savaştı ve Amanos'a çıktı. 857'de yeniden Fırat'ı geçti; 855'te Bīt-Adini'ye son seferini yaptı. Til-Barsip Asur'un batıdaki üssü oldu.

  24. y. MÖ 821 - 807
    Gordion Erken Frig yıkım tabakası ve yeniden tarihlendirilmesiYıkımYüksek güven

    Gordion'un Erken Frig sitadeli büyük bir yangınla yıkıldı. Yıkım uzun süre MÖ 700 civarına konup Kimmerlere bağlandı; dendrokronoloji ve radyokarbon tarihleri onu MÖ 9. yüzyıl sonuna indirdi. Yangının nedeni bilinmiyor.

  25. MÖ 743
    III. Tiglath-pileser'in Urartu'yu Arpad'da yenmesi (MÖ 743)SavaşYüksek güven

    MÖ 743'te Asur Urartu'yu Arpad'da yendi ve Urartu ordusunu 'başkent Turušpa'ya kadar' kovaladı. Bu zafer MÖ 754'te Arpad'da Urartu lehine sonuçlanan çatışmanın tersine dönmesiydi.

  26. MÖ 717
    II. Sargon'un Karkamış'ı ilhakı (MÖ 717)SiyasiYüksek güven

    II. Sargon Karkamış kralı Pisiri'yi ihanetle suçlayarak MÖ 717'de kente saldırdı. Karkamış ciddi bir direniş gösteremedi ve hazinesinden gelen gümüş Asur ekonomisini gümüşe dayalı bir yapıya kaydırdı.

  27. MÖ 714
    II. Sargon'un 8. seferi ve Musasir'in yağmalanması (MÖ 714)SavaşYüksek güven

    II. Sargon saltanatının 8. yılında Mannea'daki vasalı Ullusunu'ya yardım için yola çıktı, Urartu'ya girdi ve Uaush dağında Urartu kralını yendi. Dönüşte yaklaşık 1000 askerle Haldi'nin kült merkezi Musasir'i yağmaladı ve Haldi heykelini götürdü.

  28. MÖ 713 - 705
    II. Sargon'un Tabal, Melid, Gurgum ve Kummuh politikaları (MÖ 713-705)SiyasiYüksek güven

    II. Sargon MÖ 713'te Tabal'da eyalet kurmaya çalıştı ama ertesi yıl kanlı bir isyanla bu girişim çöktü. MÖ 712'de Melid'i yağmaladı, MÖ 711'de Gurgum'u ve MÖ 708'de Kummuh'u ilhak etti. MÖ 705'te Tabal'a döndüğünde savaşta öldü ve cesedi düşmanın elinde kaldı.

  29. y. MÖ 668 - 652
    Gyges'in Assurbanipal'a elçi göndermesiSiyasiYüksek güven

    Assurbanipal'ın prizma yazıtına göre adını Asur krallarının hiç duymadığı uzak bir ülkenin kralı Gyges, rüyasında Assurbanipal'ın adını görüp ona atlı habercisini gönderdi. Bu ilişkiden sonra Kimmerleri yendiği ileri sürülür.

  30. y. MÖ 550
    II. Kyros'un Astyages'i yenmesi ve Ekbatana'yı almasıSiyasiYüksek güven

    Astyages Anşan kralı Kyros'a karşı yürüdü; ordusu ayaklanıp onu Kyros'a teslim etti. Kyros Ekbatana'yı alıp hazinesini Anşan'a taşıdı. Herodotos'a göre Harpagos komutasındaki Med ordusunun bir kısmı Perslere geçti.

  31. y. MÖ 513
    I. Dareios'un İskit seferi: Boğaz köprüsü ve Trakya'dan geçişSiyasiYüksek güven

    Pers kralı I. Dareios, Samoslu Mandrokles'in Kalkhedon topraklarında kurduğu gemi köprüsüyle Boğaz'ı geçerek Avrupa'ya ilk Pers seferini başlattı. Herodotos'a göre ordu Trakya içinden Tearos ırmağının kaynaklarına, oradan Odrysai ülkesindeki Arteskos'a yürüdü; Salmydessos Trakları savaşmadan teslim olurken Getai direndi. Sefer İskitler karşısında başarısız oldu ama Pers egemenliğini Avrupa'ya taşıdı.

  32. y. MÖ 512 - 511
    Megabazos'un Perinthos'u ve Trakya kıyılarını Pers egemenliğine katmasıSiyasiYüksek güven

    Dareios Asya'ya dönerken Megabazos'u 80.000 kişilik bir orduyla Avrupa'da bıraktı. Megabazos Pers egemenliğini kabul etmeyen Perinthosluları Hellespontos halkları arasında ilk olarak, sayıca üstünlükle yendi ve ardından Trakya'dan geçerek kentleri ve halkları krala bağladı. Aynı süreçte Byzantion MÖ 511 civarında Otanes tarafından kuşatılıp alındı.

Göç, ticaret, sefer ve yayılım hareketleri