Anatolia Chronos

Antik ve modern adlar ile yazım varyantları eşleşir (ör. Hattuşa, Hattuša, Hattusa, Boğazköy).

170 olay · 37 hareket

Tarihsel olaylar

Savaşlar, siyasi dönüşümler, kuruluşlar, yıkımlar, teknolojik ve çevresel gelişmeler. Her olayın tarihlendirme yöntemi, güven düzeyi ve alternatif yorumları ayrıntı sayfasındadır.
  1. y. 1,3 milyon yıl önce - 1,1 milyon yıl önce
    Kocabaş'ta Homo erectus varlığı ve tarihlendirme tartışmasıKültürelTartışmalı

    Denizli'de bir traverten bloğunda bulunan kısmi kafatası Türkiye'de bilinen tek Homo erectus fosilidir. İlk çalışmalar onu Orta Pleistosen'e (yaklaşık 500 bin yıl) koydu; kozmojenik nüklit ve paleomanyetik tarihlendirme ise fosili taşıyan traverteni en az 1,1 milyon yıl, büyük olasılıkla 1,1-1,3 milyon yıl öncesine tarihledi.

  2. y. MÖ 9600 - 8200
    Göbekli Tepe'nin işlevi üzerine 'tapınak' ve yerleşim tartışmasıDinselTartışmalı

    Göbekli Tepe'nin yalnızca ritüel amaçlı bir kutsal alan mı yoksa yerleşik bir topluluğun yaşadığı ve sembolik yapılar da barındıran bir yer mi olduğu tartışmalıdır. Kazıcılar uzun süre 'dağ kutsal alanı' yorumunu savunmuş, eleştirmenler ise tapınak kimliklendirmesinin dayanaklarını sorgulamıştır. Yeni veriler, özel yapıların konutlar ve gündelik etkinliklerle iç içe olabildiğini göstermektedir.

  3. y. MÖ 9600 - 7000
    Bereketli Hilal'de çok merkezli bitki ekimi ve evcilleştirmesiEkonomikTartışmalı

    Tahılların ve baklagillerin ekimi ile evcilleştirilmesi, Bereketli Hilal'in tek bir bölgesinde ani bir olay olarak değil, en az bin yıllık evcilleştirme öncesi ekim dönemi içeren ve bölgenin farklı kesimlerinde paralel ilerleyen yavaş bir süreç olarak gerçekleşmiştir. Güneydoğu Anadolu bu süreçte önemli bir bölgedir, ancak tek merkez değildir.

  4. y. MÖ 8650 - 5200
    Karadeniz'in Holosen'de Akdeniz'e yeniden bağlanması: ani taşkın ve kademeli yükselme tartışmasıÇevreselTartışmalı

    Son buzul döneminde ve sonrasında bir tatlı su gölü olan Karadeniz, küresel deniz seviyesi Boğaz eşiğine ulaşınca yeniden Akdeniz'e bağlandı. Ryan ve Pitman'ın ekibi bu bağlantının ani ve felaket boyutunda bir taşkınla 100.000 km²'den fazla kıyı sahanlığını suya gömdüğünü önerdi. Karşı görüş, sahanlık çekirdeklerine dayanarak deniz suyu girişinin ve yükselmenin kademeli olduğunu savunur.

  5. y. MÖ 7040 - 6500
    Ege kıyısının ortasında öncü çiftçi yerleşimlerinin kuruluşuKuruluşTartışmalı

    MÖ 7. binyılın ilk yarısında Ege kıyısının ortasında Ulucak VI ve Çukuriçi XIII gibi tümüyle gelişmiş çiftçi ve çoban yerleşimleri kurulur. Bu yerleşimlerde yerel bir Neolitikleşme süreci izlenmez. Yeni gelenlerin kökeni ve izledikleri yol tartışmalıdır.

  6. y. MÖ 6700 - 5500
    Neolitik yaşamın Anadolu'dan Ege üzerinden Avrupa'ya yayılmasıKültürelTartışmalı

    Antik DNA çalışmaları, Avrupa'nın ilk çiftçilerinin soylarının neredeyse tamamını Kuzeybatı Anadolu ve Ege'deki Neolitik çiftçilerden aldığını göstermiştir. Barcın'dan alınan örnekler 'Anadolu çiftçisi' genetik profilinin tanımlanmasında belirleyici olmuştur; Orta Anadolu Neolitik bireyleri de aynı gen havuzuna aittir. Bu bulgular insan göçünün yayılımda büyük rol oynadığını gösterse de, yayılımın her bölgede aynı biçimde olmadığı ve yerel benimsemenin de rol oynadığı arkeolojik olarak tartışılmaktadır.

  7. y. MÖ 6400 - 5800
    Marmara kıyısında göçmen çiftçilerle yerel avcı-balıkçıların karşılaşması (Fikirtepe kıyı yerleşimleri)KültürelTartışmalı

    Fikirtepe kültürünün kıyı yerleşimlerinde (Fikirtepe, Pendik, Yenikapı) yuvarlak dal örgü kulübeler ve av, balık ve kabukluya dayalı karma ekonomi görülürken iç kesim yerleşimlerinde dikdörtgen yapılar ve tarıma dayalı ekonomi vardır. Kıyı yerleşimleri daha önce Ağaçlı grubunun yayıldığı alanla örtüşür.

  8. y. MÖ 3000 - 2000
    Kestel'de kalay madenciliğiTeknolojikTartışmalı

    Orta Toroslar'daki Kestel madeninde İTÇ'de kasiterit içeren cevher çıkarıldığı ve yakındaki Göltepe'de potalarda kalay ergitildiği öne sürülmüştür. Bu yorum düşük tenör, altın ve kurşun hipotezleri nedeniyle tartışmalıdır; 2021 mineralojik analizi kasiteritin hedef mineral olduğunu destekler.

  9. y. MÖ 2334 - 2279
    Sargon'un Purušhanda seferi geleneği ('Savaş Kralı', šar tamḫāri)KültürelTartışmalı

    Akadlı Sargon'un Anadolu'daki Purušhanda kentine sefer yaptığını anlatan 'Savaş Kralı' (šar tamḫāri) metni, Amarna'da bulunan Akadca bir kopya (EA 359) ve Hitit versiyonlarıyla bilinir. Torri'ye göre efsane farklı kültürel ve kronolojik katmanlardan gelen yazılı ve sözlü geleneklerden oluşmuş; Purušhanda'nın düşüşü anlatıya sonradan eklenmiştir. Anlatı, Akad döneminin tarihsel bir olayının doğrudan kaydı olarak değil, sonraki dönemlerin Akad krallarına ilişkin geleneği olarak değerlendirilmelidir.

  10. y. MÖ 2300
    Troya II merkezî megaron kompleksinin yıkımı ve hazine depozitleriYıkımTartışmalı

    Troya II'nin merkezî megaron kompleksi yıkılıp terk edildi ve Troya II-III kalesinde hazine depozitleri bırakıldı. Bachhuber (2009) bunların bir saldırı beklentisiyle saklanan zenginlik olduğu yönündeki yaygın görüşü sorgular.

  11. y. MÖ 2200 - 1900
    Kuzey Mezopotamya'da 4.2 ka kuraklığı, Tell Leilan'ın terki ve Akad Devleti'nin çöküşüÇevreselTartışmalı

    Weiss ve arkadaşlarına göre MÖ 2200 civarında Habur ovasında kuraklık ve rüzgâr dolaşımında belirgin bir artış toprak kullanım koşullarını bozdu, Tell Leilan ve çevresi terk edildi. Weiss bu ani iklim değişikliğinin kuru tarım alanlarını küçülttüğünü, göçebeleşme ve bölgesel terklere yol açtığını ve Akad Devleti'nin çöküşüne neden olduğunu savunur. Anadolu'daki etkisinin bölgeden bölgeye değiştiği tartışılmaktadır.

  12. y. MÖ 2200 - 2000
    İTÇ sonu dönüşümü ve 4.2 ka iklim tartışmasıÇevreselTartışmalı

    İTÇ sonu Anadolu'da yerleşim düzenlerinde ve ekonomide değişimlerle tanımlanır. Bal ve Pişkin (2024) Troya, Küllüoba, Kanlıgeçit ve Karataş-Semayük'ün tarım-hayvancılık ekonomilerinde farklı stratejiler bulur ve yerleşim değişimlerine dayanarak kısmen göçebe hayvancılığa yönelimi bir uyum stratejisi olarak önerir. Tek nedenli açıklama yerine iklim, iç toplumsal dinamikler ve ağ değişimleri birlikte tartışılmaktadır.

  13. y. MÖ 1800 - 700
    Orta Karadeniz kıyısında Orta Tunç Çağı sonrası yerleşim boşluğu ve Kaşka tartışmasıTerkTartışmalı

    İkiztepe'de Asur Ticaret Kolonileri Çağı ile çağdaş OTÇ katından sonra Geç Demir Çağı'na kadar hiçbir yerleşim saptanmamıştır ve bu durum Orta Karadeniz kıyı kesiminin kronolojisini yansıtır. Bir görüş, Hitit metinlerinde bu bölgeye yerleştirilen Kaşka halkının yarı göçebe yaşamı nedeniyle iz bırakmadığını öne sürer. Dündartepe ve Kaledoruğu'nun Hitit ileri karakolu olduğu görüşü ise buluntularla desteklenmez.

  14. y. MÖ 1725 - 1710
    Eski Asur ticaret kolonilerinin sona ermesiEkonomikTartışmalı

    Asur Ticaret Kolonileri Çağı Kaniš'in son 'Büyük Kral'ı Zuzu döneminde sona ermiştir. Bunu, I. Hattušili'ye dek süren yaklaşık yüz yıllık belgesiz bir dönem izler.

  15. y. MÖ 1595
    I. Muršili'nin Halpa'yı alması ve Babil'i yağmalamasıYıkımTartışmalı

    I. Muršili Halpa'yı alarak Yamhad krallığına son vermiş, ardından Mezopotamya içlerine ilerleyip Eski Babil hanedanını yıkmıştır. Mezopotamya'da kalıcı bir egemenlik kurulmamış, sefer zengin ganimetle sonuçlanmıştır.

  16. y. MÖ 1330 - 1322
    Kuruštama Antlaşması'nın bozulması, Amka seferi ve Zannanza olayıSiyasiTartışmalı

    Mısır'ın Kinza'ya (Kadeš) saldırması üzerine Šuppiluliuma I Mısır'a ait Amka ülkesine sefer düzenlemiştir. Mısır kraliçesinin evlilik teklifi üzerine gönderilen Prens Zannanza yolda öldürülmüş, Hitit-Mısır ilişkileri kopma noktasına gelmiştir.

  17. y. MÖ 1275 - 1274
    Kadeš SavaşıSavaşTartışmalı

    Kadeš Savaşı, MÖ 1275/74 civarında Hitit kralı Muwattalli II ile Mısır firavunu Ramses II arasında Kadeš yakınında yapılmıştır. Savaş, Kuruštama Antlaşması'nın bozulması ve Zannanza olayıyla başlayan düşmanlığın doruk noktasıdır.

  18. y. MÖ 1200 - 1150
    III. Ramses'in 'Kuzey Savaşı' kaydı (Medinet Habu, geleneksel olarak 8. yıl)SavaşTartışmalı

    III. Ramses'in Medinet Habu tapınağındaki yazıt ve kabartmalar 'kuzeyliler' ile karada ve denizde yapılan bir savaşı anlatır. Bu kayıt Deniz Kavimleri anlatısının ve 'Hatti'den itibaren hiçbir ülkenin dayanamadığı' iddiasının ana kaynağıdır.

  19. y. MÖ 1200 - 900
    Gordion'da Erken Demir Çağı dönüşümü ve Frig yönetiminin oluşumuKültürelTartışmalı

    Gordion MÖ 12. yüzyılda Hitit hegemonyasından koptu. Yeni bir seramik geleneği nüfus değişimine işaret eder ve yerleşim MÖ 9. yüzyıl başında tahkimli bir Frig başkentine dönüştü.

  20. y. MÖ 1200 - 1001
    İnönü Mağarası'nda Troia VIIb benzeri Erken Demir Çağı topluluğuKültürelTartışmalı

    İnönü Mağarası'nın MÖ 12.-11. yüzyıllara tarihlenen tabakasında bir adak çukuru, kaba mal ve kazıma bezekli kaplar ile çok sayıda ağırşak ve tezgâh ağırlığı bulunmuştur. Bezekli kaplar Troia VIIb2'nin 'Knobbed Ware' grubuyla, ağırşaklar Troia VIIb ile karşılaştırılır.

  21. y. MÖ 1190 - 700
    Büyük Kral Hartapu yazıtları ve tarihleme tartışmasıSiyasiTartışmalı

    Konya ovası ve Karadağ-Kızıldağ çevresindeki yazıtlar, Mursili oğlu Büyük Kral Hartapu'yu anar. 2019'da bulunan TÜRKMEN-KARAHÖYÜK 1 yazıtı Hartapu'nun Muška'yı (Frigleri) fethettiğini ve 13 kralı yendiğini bildirir. Yazıtların Hitit sonrası 12. yüzyıla mı yoksa 8. yüzyıla mı ait olduğu tartışmalıdır.

  22. y. MÖ 1100 - 900
    İyon göçü geleneği ve Batı Anadolu'da Yunanca konuşan toplulukların yerleşimiKültürelTartışmalı

    Antik gelenek İyon kentlerinin Atina'dan gelen göçmenlerce kurulduğunu anlatır. Arkeolojik olarak Eski Smyrna'da Hellen varlığı MÖ 11.-10. yüzyıla iner. Ancak geniş çaplı bir göçü doğrulayan yaygın kanıt yoktur ve yerleşim sürekliliği belirsizdir.

  23. y. MÖ 696 - 675
    Kimmerlerin Frigya'yı yıkması geleneği ve sorgulanmasıYıkımTartışmalı

    Strabon'a dayanan gelenek Midas'ın Kimmer istilası sırasında intihar ettiğini ve Frig krallığının Kimmerlerce yıkıldığını anlatır. Gordion'daki yıkım tabakasının MÖ 800 civarına yeniden tarihlendirilmesi bu anlatının arkeolojik dayanağını ortadan kaldırmıştır.

  24. y. MÖ 631
    Sinop'un Milet kolonisi olarak kuruluşu ve tarih tartışmasıKuruluşTartışmalı

    Eusebios'un kronografisi Sinop'un kuruluşunu MÖ 631'e verir; Huxley bu tarihin Sinop'ta bir mezarda bulunan geç 7. yüzyıl Korinth çanak çömleğiyle uzlaştırılabileceğini belirtir. Pseudo-Skymnos'a dayanan yerel gelenek kuruluşu Kimmerler döneminde gelen Miletli sürgünler Koios ve Kretines'e bağlar. Kazılar koloni öncesinde yerel bir Demir Çağı varlığı önerse de bu yorum tartışmalıdır.

  25. y. MÖ 631 - 600
    Trapezous'un Sinop kolonisi olarak kuruluşu geleneğiKuruluşTartışmalı

    Ksenophon Trapezous'u Sinop'un kolonisi olarak anar. Eusebios'un Ermenice sürümü kentin kuruluşunu MÖ 8. yüzyılın ortasına koysa da Huxley, bu kaydın Battos ve Thales için de hatalı yüksek tarihler veren bir kronoloji sisteminden geldiğini gösterir. Bu nedenle Sinop kökenli bir kuruluş MÖ 7. yüzyılın son çeyreğinden önce olamaz.

  26. y. MÖ 585
    Lidya-Med savaşı ve 'tutulma savaşı' (geleneksel olarak Halys savaşı)SavaşTartışmalı

    Herodotos'a göre Kyaksares'in sığınmacı İskitleri geri istemesi üzerine Lidya ile Medler arasında beş yıl süren bir savaş çıktı. Altıncı yıldaki bir çarpışmada gündüz aniden geceye dönünce iki taraf savaşı bıraktı. Herodotos tutulmayı Thales'in öngördüğünü yazar.

  27. y. MÖ 580 - 561
    Altın ve gümüş ayrı sikkelerin (kroiseidler) basılmasıTeknolojikTartışmalı

    Aslan ve boğa ön gövdeleri karşı karşıya gelen tipte saf altın ve saf gümüş sikkeler basıldı. Sardes'te MÖ 547 yıkım tabakasında ve altında bulunan kroiseidler bu sikkelerin Pers döneminde değil Kroisos döneminde basıldığını gösterir. Saf gümüş sikkenin getirilmesi Yunan dünyasında hızla benimsendi.

  28. y. MÖ 564
    Amisos'un kuruluşu (Çakalca-Karadoğan)KuruluşTartışmalı

    2009 Çakalca-Karadoğan Höyüğü kazısı Amisos'un ilk koloni yerleşiminin bugünkü Samsun'un batısında olduğunu ortaya koydu. Yiğitpaşa ve Şirin, buluntulara dayanarak kentin Milet kolonicilerince MÖ 564'te kurulmuş olabileceğini, ikinci kuruluşun ise MÖ 4. yüzyıl sonunda Toraman Tepe çevresinde olduğunu öne sürer. Antik gelenek kuruluşu Milet, Kapadokyalılar, Phokaia ve Atina ile ilişkilendiren birbirini izleyen aşamalardan söz eder.

  29. y. MÖ 547 - 520
    Sardes ve Daskyleion merkezli Ahameniş yönetiminin kuruluşuSiyasiTartışmalı

    Fetihten sonra Sardes Pers yönetiminin batıdaki ana merkezi oldu. Herodotos'a göre Kyros Oroites'i Sardes'e vali atadı, Kambyses döneminde Mitrobates Daskyleion eyaletini yönetiyordu. Darius I yirmi satraplık kurup vergiyi sabitledi; İyon, Aiol, Karya ve Likya birinci, Lidya ve Mysia ikinci, Hellespontos Frigyası üçüncü vergi bölgesi oldu.

  30. y. MÖ 547
    Kroisos'un Halys'i geçip Pteria'yı alması (Kerkenes'in yıkımı ile ilişkisi tartışmalı)YıkımTartışmalı

    Kroisos Halys'i geçip Kapadokya'daki Pteria'ya geldi, kenti alıp halkını köle olarak sattı ve çevredeki kasabaları ele geçirdi. Kerkenes Dağı'ndaki kentin 6. yüzyıl ortasındaki yangınla yıkımı Summers tarafından büyük olasılıkla Kroisos'a atfedilir.

  31. y. MÖ 547
    Sardes kuşatması ve düşüşüKuşatmaTartışmalı

    Herodotos'a göre kuşatmanın on dördüncü gününde Mardlı Hyroiades, korunmasız bırakılan sarp yamaçtan akropole tırmandı ve Sardes alındı, kent yağmalandı. Arkeolojik olarak sur ve evlerde yangın, gömülmemiş asker iskeletleri, ok uçları ve kroiseid sikkeleri bu yıkımı belgeler. Kroisos esir düştü; sonraki akıbeti tartışmalıdır.

Göç, ticaret, sefer ve yayılım hareketleri