Batı Anadolu'da Sardes merkezli Demir Çağı krallığı. Gyges'le başlayan Mermnad hanedanı döneminde İyon ve Aiol kentlerini haraca bağladı, Halys'e (Kızılırmak) kadar uzanan bir egemenlik kurdu ve sikkenin ortaya çıkışında merkezi rol oynadı. MÖ 547 civarında II. Kyros'a yenildi ve Ahameniş satraplığına dönüştü.
Sardes'te Pers yıkımının içi eşyayla dolu bıraktığı evler, Kroisos döneminde sıradan Lidyalıların gündelik yaşamını alışılmadık ayrıntıda gösterir.
Tarihlendirme
Mermnad hanedanı dönemi. Başlangıç Gyges'in tahta çıkışına göre yaklaşıktır; bitiş Sardes'in düşüşüdür (MÖ 547, geleneksel 547/546).
Diller: Lidyaca (Anadolu dil grubu)
Bilinen merkezler: Sardes
Profil
- Sanat
- Mütevazı evlerde bile parfüm ve merhem kaplarının yaygınlığı ile bir ev tabanında takı, fayans ve aşık kemikleriyle birlikte bulunan küçük kap grubu, bedene bakım ve süslenmenin gündelik yaşamdaki yerini gösterir. Orta güven
- Ölü gömme
- Bin Tepe'de yüzü aşkın tümülüsten oluşan kraliyet ve elit mezarlığı; Alyattes tümülüsü yaklaşık 355 m çapındadır. Yüksek güven
- Ekonomi
- Tmolos'tan inen altın tozu, altın-gümüş ayırma atölyesi, Delfi ve Efes'e yapılan büyük adaklar. Herodotos Lidyalıları altın ve gümüş sikkeyi ilk basan ve ilk perakende tüccarlar olarak anar. Orta güven
- Yazı
- Lidyaca, Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu koluna ait bir dildir ve görece az sayıda alfabetik metinden bilinir. Yüksek güven
- Askerî
- Herodotos'a göre Lidyalılar uzun mızraklı atlı birlikleriyle ünlüydü; Kroisos Pteria seferinde paralı askerlerden oluşan bir ordu kullandı. Aşağı kent 20 m kalınlığında bir surla korunuyordu. Orta güven
- İnanç ve ritüel
- Paktolos Kuzey'deki arıtım tesisinin yanında Kuvava (Kybele) için olduğu düşünülen sunak; krallar Delfi, Efes ve Branchidai gibi Yunan kutsal alanlarına büyük adaklar sundu. Orta güven
- Gündelik yaşam
- Sardes'te evlerin duvarları taş temel üzerinde kerpiçtir, tabanların çoğu topraktır, odalar dar yarık pencerelerle aydınlanır; evlerin çoğunun damı sazla örtülüydü, kiremit daha çok seçkin, kraliyet ve dinî yapılarla sınırlıydı. Sur içindeki evler bir açık avlu çevresinde farklı işlevli odalardan oluşuyor görünür. İnsanlar çoğu kez ayrı atölyelerde değil kendi evlerinde çalışırdı; sur içindeki bir evde cam atölyesi bulunmuştur. Evlerin çoğunda tezgâh ağırlıkları ve ağırşaklar, mütevazı evlerde bile yerel ve ithal parfüm kapları vardır. Yüksek kulplu pişirme kapları ocak üzerindeki sehpalarda durur; ekmek tepsileri, süzgeçler, havan ve havaneli, rendeler, el değirmenleri ve çok sayıda demir şiş kullanılırdı. Yüksek güven
- Yönetim
- Mermnad kralları Gyges, Ardys, Sadyattes, Alyattes ve Kroisos. Van Alfen'in Rutter tarafından özetlenen görüşüne göre Lidya'da hükümdar ile güçlü elitler arasında pazarlık ilişkisi vardı ve krallığın tüm topraklar için tek tip bir sikke politikası beklenmemelidir. Orta güven
- Teknoloji
- Sementasyonla altın arıtımı ve kupelasyonla gümüş geri kazanımı. Erken sikkelerin elektronu doğal alaşım değil, insan eliyle üretilmiş bir alaşımdır. Orta güven
Süreklilik ve dönüşüm
Krallığın sona ermesi Lidyalıların ortadan kalkması anlamına gelmez. Sardes Pers, Yunan, Roma ve Bizans dönemlerinde önemini korudu. Lidya dili konuşulmaya devam etti, idari işlerde Aramice kullanımı arttı. Rung'a göre Paktyes isyanından sonra Lidyalılar satraplık yönetiminden dışlandı, ancak Lidyalı askerler ve yerel adlar sonraki yüzyıllarda da belgelenir.
İlişkiler
Lidya yerleşimlerinde Frig tipi fibulalar, seramik ve metal kap biçimleri ile çatı kiremitleri görülür; Lidya MÖ 6. yüzyılın ilk yarısında Gordion'a egemen oldu.
Kanıt: Lidya ve Gordion buluntuları.
Mermnad hanedanının Karyalılarla akrabalık bağları vardı: Kroisos'un annesi Karyalıydı ve Gyges'in kökeni Karya bağlantılarıyla tartışılır.
Kanıt: Herodotos 1.92; Iancu 2023 özeti.
Gyges Assurbanipal'a elçi gönderdi, sonra ilişkiyi kesip Mısır'daki Psammetikhos'u destekledi; halefi Asur'a yeniden bağlılık bildirdi.
Kanıt: Assurbanipal'ın prizma yazıtı (RINAP 5, Ashurbanipal 011, ii 95-125).
Gyges Kimmerleri yendi ama onların saldırısında öldü; Ardys döneminde Kimmerler Sardes'i akropol hariç aldı; Alyattes onları Asya'dan sürdü.
Kanıt: Assurbanipal yazıtı ve Herodotos.
Beş yıllık savaştan sonra barış yapıldı; Alyattes'in kızı Aryenis Astyages ile evlendi ve Halys sınır oldu. Bu bağ Kroisos'u Astyages'in kayınbiraderi yaptı.
Kanıt: Herodotos 1.73-74; Halys sınırı için 1.72.
Beş yıllık savaştan sonra Medler ile Lidya MÖ 585'te bir güneş tutulması sırasında barış yaptı ve Halys sınır kabul edildi.
Kanıt: Herodotos'a dayanan Iranica özeti.
Thyn ve Bithyn Traklar Kroisos'un egemenliğindeki halklar arasında sayılır.
Kanıt: Herodotos 1.28.
Kroisos İyon ve Aiol kentlerini haraca bağladı; Milet ise Alyattes döneminden beri ittifak ilişkisindeydi.
Kanıt: Herodotos 1.6, 1.22, 1.26-27.
Kroisos Halys'in batısındaki Frigleri egemenliği altına aldı; Halys'in doğusundaki Frig kültürlü Kerkenes ise Med denetimindeki bölgedeydi.
Kanıt: Herodotos 1.28; Kerkenes için Roller (BMCR) ve Summers.
Paphlagonlar Kroisos'un Halys'in batısında egemenliği altına aldığı halklar arasında sayılır.
Kanıt: Herodotos 1.28.
Pteria ve Sardes önü savaşları, Sardes'in kuşatılıp yağmalanması ve Paktyes isyanının bastırılmasıyla Lidya Ahameniş egemenliğine girdi.
Kanıt: Herodotos; Sardes'teki yıkım tabakası.
Hâkimiyet kayıtları
Haritadaki zamana göre değişen alan bu kayıtlardan otomatik türetilir: her kayıt bir yerin hangi tarihlerde hangi statüde bu devlete bağlı olduğunu kaynağıyla belirtir. Alan en yakın kontrol noktasına göre bölüşülür, noktadan uzaklıkla sınırlanır ve kara ile kırpılır; kesin sınır değildir.
Sardes, Gyges'ten Kroisos'a kadar Mermnad krallarının yönettiği Lidya imparatorluğunun 7. ve 6. yüzyıllardaki başkentiydi.
Herodotos'a göre Gyges'in oğlu Ardys Priene'yi aldı; kentin sonraki statüsü yalnızca Kroisos'un İyonları haraca bağlamasıyla izlenebilir.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.15, 1.26
Bakır Daskyleion'da Pers öncesi döneme ait ve olasılıkla Lidya kentini koruyan bir sur saptandığını yazar; Damaskoslu Nikolaos'a dayanan gelenek yerin adını Gyges'in babası Daskylos'a bağlar.
Herodotos'a göre Alyattes Kolophon kökenli Smyrna'yı ele geçirdi.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.16
Haspels Midas Şehri kazısında 'Lidya Krallığı Çağı'nı MÖ 6. yüzyılın ilk yarısına tarihler ve kentin en müreffeh zamanını Lidya hakimiyeti altında yaşadığını yazar.
Herodotos Kroisos'un Frigleri egemenliği altına aldığını yazar; Kerkenes projesi 'Lidya'nın Gordion'u ele geçirmesinden' söz eder ve bu olayı yaklaşık 600 sonrasına koyar.
Herodotos Kroisos'un İyon ve Aiol kentlerine tek tek saldırıp onları haraca bağladığını ve İyon ile Aiollerin Pers fethinden sonra Kyros'a 'Kroisos'a bağlı oldukları koşullarla' bağlanmak istediğini yazar; Phokaia adıyla anılmaz.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.26, 1.141
Kroisos'un Aiol kentlerini haraca bağlaması genel olarak bildirilir; Kyme adıyla anılmaz.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.26, 1.141
Herodotos'a göre Kroisos ilk olarak Efes'e saldırdı ve kuşattı, ardından Asya'daki Yunanları haraca bağladı.
Herodotos ve (çev.) t.y., 1.6, 1.26-27
Herodotos'a göre Kroisos Halys'i geçip Pteria'yı aldı ve halkını köle olarak sattı; Summers Kerkenes/Pteria'nın 547'de Kroisos'a teslim olduğunu ve kentin büyük olasılıkla Lidya kralı tarafından yakıldığını yazar.
Yaklaşık etki alanları
- Çekirdek alan MÖ 680 - 600 Orta güven
Başkent ve kraliyet nekropolü çevresindeki Hermos ovası; sınır çizilmez, yalnızca belgelenmiş merkezlere dayalı yaklaşık alan.
- Etki alanı MÖ 560 - 547 Düşük güven
Herodotos'a göre Kroisos Halys'in batısındaki halkların çoğunu (Kilikya ve Likya hariç) egemenliği altına aldı ve Asya'daki İyon, Aiol ve Dor kentlerini haraca bağladı. Milet ile ilişki ittifak niteliğindeydi. Alan yalnızca belgelenmiş kentlere dayalı yaklaşık bir etki alanıdır.
Alanlar belgelenmiş merkezlerin çevresinden türetilir; siyasi sınır iddiası taşımaz.
Tarihsel Olaylar
- y. MÖ 670Gyges'in tahtı ele geçirmesi ve Mermnad hanedanının kuruluşu
- y. MÖ 668 - 652Gyges'in Assurbanipal'a elçi göndermesi
- y. MÖ 660 - 630Elektron sikkenin ortaya çıkışı (Artemision buluntuları)
- y. MÖ 644Gyges'in Kimmer saldırısında ölümü
- y. MÖ 644 - 625Kimmerlerin Sardes'i (akropol hariç) ele geçirmesi
- y. MÖ 618 - 607Lidya-Milet savaşı (on bir yıl)
- y. MÖ 612 - 560Alyattes'in Smyrna'yı ele geçirmesi
- y. MÖ 585Lidya-Med savaşı ve 'tutulma savaşı' (geleneksel olarak Halys savaşı)
- y. MÖ 585Lidya-Med barışı ve Aryenis-Astyages evliliği
- y. MÖ 580 - 561Altın ve gümüş ayrı sikkelerin (kroiseidler) basılması
- y. MÖ 560 - 550Kroisos'un Efes'i kuşatması ve İyon-Aiol kentlerini haraca bağlaması
- y. MÖ 560 - 547Kroisos'un Paphlagonları, Mariandynleri ve Asya Traklarını egemenliğine alması
- y. MÖ 547Kroisos'un Halys'i geçip Pteria'yı alması (Kerkenes'in yıkımı ile ilişkisi tartışmalı)
- y. MÖ 547Pteria savaşı
- y. MÖ 547Sardes önü savaşı (Thymbra adıyla da anılır)
- y. MÖ 547Sardes kuşatması ve düşüşü
- y. MÖ 547 - 520Sardes ve Daskyleion merkezli Ahameniş yönetiminin kuruluşu
- y. MÖ 546 - 545Paktyes isyanı ve Mazares'in cezalandırma seferi
Kişiler
- GygesLidya kralı, Mermnad hanedanının kurucusuy. MÖ 670 - 644
- ArdysLidya kralı, Gyges'in oğluy. MÖ 644 - 625
- SadyattesLidya kralı, Ardys'in oğluy. MÖ 624 - 612
- AlyattesLidya kralı, Sadyattes'in oğluy. MÖ 612 - 560
- KroisosLidya'nın son kralıy. MÖ 560 - 547
- PaktyesLidyalı hazine sorumlusu, Pers yönetimine karşı isyan lideriy. MÖ 547 - 545