Kuzey Mezopotamya merkezli imparatorluk. MÖ 8. yüzyıl ortasından itibaren Geç Hitit krallıklarını ilhak etti, Urartu ile uzun bir rekabete girdi ve Frig kralı Mita ile çatıştı. MÖ 612'de Med ve Babil güçleri Ninova'yı aldı.
Tarihlendirme
Bu batch'te yalnızca Anadolu ile ilişkisi ele alınır: I. Tiglath-pileser döneminde Melid'in haraç ödemesinden Ninova'nın düşüşüne.
Diller: Akadca (Yeni Asur), Aramice
Profil
- Askerî
- III. Tiglath-pileser MÖ 743'te Urartu'yu Arpad'da yendi; II. Sargon MÖ 714'te Urartu'ya sefer düzenledi ve MÖ 717-708 arasında Karkamış, Gurgum ve Kummuh'u ilhak etti. Yüksek güven
- Yönetim
- Fethedilen krallıklar valilerle yönetilen eyaletlere dönüştürüldü; Que, Marqasi ve Sam'al bunun örnekleridir. Yüksek güven
Süreklilik ve dönüşüm
Asur ilhakı yerel yerleşimin sonu demek değildi; Sam'al'da eyalet dönemi büyük bir yıkım olmadan başladı.
İlişkiler
I. Salmanassar'dan III. Salmanassar'a kadar Asur kralları Nairi ve Uruatri ülkelerine seferler düzenledi; I. Tiglath-pileser Van Gölü'ne ulaştı.
Kanıt: Orta ve Yeni Asur kraliyet yazıtları.
Melid I. Tiglath-pileser döneminde Asur'a haraç ödedi; MÖ 8. yüzyıl sonunda Karkamış, Melid, Gurgum, Kummuh ve Sam'al ilhak edilip eyaletlere dönüştürüldü.
Kanıt: Pleiades kayıtları, Asur kraliyet yazıtlarının özetleri ve Zincirli kazı verisi.
Gurgum hükümdarları Mutalli, Qalparunda (Halparuntiya II ve III) ve Palalam Asur kaynaklarında adıyla geçer; yerel yazıtlar ile Asur kayıtları eşzamanlanabilir.
Kanıt: Peker'in çizelgesinde Asur ve Aramice kaynaklarda geçen adlar ayrıca işaretlenmiştir.
Kummuh kralları MÖ 866'dan 708'deki ilhaka kadar aralıklarla Asur'a haraç ödedi.
Kanıt: Katazilu (866, 858-857), Kundaşpi (853), Kuşkaşpi (743 sonrası) haraç kayıtları; Mutallu'ya 711'de Melid verildi.
III. Salmanassar 859'da ve 856'da Urartu'ya sefer düzenledi.
Kanıt: Kurkh monoliti, Nimrud levhası ve Balawat kapıları.
Gurgum 858'den itibaren Asur'a haraç veren bir krallıktı ve 711'de ilhak edildi.
Kanıt: III. Salmanassar dönemi haraç kaydı, Tarhulara'nın 743 yenilgisi ve 738 haraç listesi.
Patina hükümdarı Qalparunda MÖ 857 ve 853'te III. Salmanassar'a haraç ödedi.
Kanıt: III. Salmanassar'ın sefer kayıtları (Manning ve arkadaşlarının aktarımı).
III. Salmanassar'ın 839 seferinden sonra Que, kesintilerle Asur'a bağlı vasal bir krallıktı; 8. yüzyıl sonunda eyalet oldu.
Kanıt: Salmanassar yıllıkları (Tarzi'de Kirri'nin atanması), Urikki'nin 738 haracı, Çineköy yazıtındaki ittifak.
III. Salmanassar'ın 839 seferi sonunda Que haraç verdi.
Kanıt: Kurbail Adad heykeli yazıtı.
Asur ile Urartu MÖ 8. yüzyılda Kuzey Suriye ve Zagros'ta rakipti: Urartu MÖ 754'te Arpad'da kazandı, Asur MÖ 743'te Arpad'da ve MÖ 714'te Urartu topraklarında üstün geldi.
Kanıt: Asur kraliyet yazıtları ve Sargon'un Aššur'a mektubu.
Sam'al kralı Panamuwa II ve oğlu Barrakib Asur'un vasallarıydı.
Kanıt: Panamuwa II'yi III. Tiglath-pileser tahta çıkardı; Katumuwa steli 'Panamuwa'nın hizmetkârı' ifadesiyle bu döneme tarihlenir.
MÖ 743 Asur zaferinden sonra Melid kralı Sulumal Asur'a haraç verdi; Gunzinanu da bir süre Asur üstünlüğünü tanıdı.
Kanıt: III. Tiglath-pileser haraç listesi ve II. Sargon yıllıkları.
Tuhanalı Urballa (Warpalawa) III. Tiglath-pileser'e haraç verdi; II. Sargon dönemi mektubu onun kentlerini Asur toprağı sayar.
Kanıt: Haraç listesi; II. Sargon'un Aššur-šarru-uṣur'a mektubu.
Pisiri III. Tiglath-pileser'e haraç verdi; II. Sargon onu yeminini bozmakla suçlayıp tahttan indirdi.
Kanıt: Haraç listesi ve II. Sargon yıllıkları.
Tabal kralları III. Tiglath-pileser'e haraç verdi; Asur, haracı kesen Wasusarma'yı tahttan indirip Hulli'yi getirdi; II. Sargon Hulli'nin oğlu Ambaris'i damat edindi.
Kanıt: Haraç listesi, Wasusarma'nın azli ve Sargon dönemi yazıtları.
Muškili Mita Que'nin bazı kalelerini denetledi; Asur ve Que valisi ona karşı seferler düzenledi. Mita MÖ 709'dan sonra Asur kayıtlarında görünmez.
Kanıt: Sargon yazıtlarının Pleiades'teki özetleri.
II. Sargon Hilakku'yu vasalı Ambaris'e verdi; Sanherib Kirua'yı 'bana tabi bir köle' olarak anar. Kurt, Asarhaddon döneminde Hilakku kralı Sandaşarme'nin Asur hakimiyetini tanıdığını yazar.
Kanıt: II. Sargon ve Sanherib yazıtları; Kurt'un özeti.
Asur MÖ 713'te Tabal'da eyalet kurdu ama isyanla kaybetti; II. Sargon MÖ 705'te Tabal'da savaşta öldü.
Kanıt: Radner'in Sargon II özeti ve Pleiades Tabālu kayıtları.
Asarhaddon döneminde Asurlular Kimmer kralı Teušpa'yı Ḫubušna yakınında yendi; aynı yıl Asur ordusunda Kimmer askerler de görülür.
Kanıt: Asur kaynaklarının Iranica'daki özeti.
Gyges Assurbanipal'a elçi gönderdi, sonra ilişkiyi kesip Mısır'daki Psammetikhos'u destekledi; halefi Asur'a yeniden bağlılık bildirdi.
Kanıt: Assurbanipal'ın prizma yazıtı (RINAP 5, Ashurbanipal 011, ii 95-125).
Hâkimiyet kayıtları
Haritadaki zamana göre değişen alan bu kayıtlardan otomatik türetilir: her kayıt bir yerin hangi tarihlerde hangi statüde bu devlete bağlı olduğunu kaynağıyla belirtir. Alan en yakın kontrol noktasına göre bölüşülür, noktadan uzaklıkla sınırlanır ve kara ile kırpılır; kesin sınır değildir.
Tušhan MÖ 882-611 arasında Asur eyalet merkezi ve garnizon kentiydi; II. Assurnasirpal kenti yeniden kurup bir saray yaptırdı.
Ziyaret Tepe Archaeologi t.y.; A mound with a story t.y.; Luckenbill 1926, § 446, § 462
Kummuh kralları Katazilu (866, 858-857), Kundaşpi (853) ve Kuşkaşpi (743 sonrası, 732) Asur'a vergi ödedi; MÖ 711'de Asur'a bağlı Mutallu'ya Melid de verildi.
Özgüç 1985, Kummuh tarihçesi paragrafı; Luckenbill 1926, § 772; Frame 2009, s. 67
Melid III. Salmanassar'a birden fazla kez teslim olup haraç verdi; yıllıklar 'Milidli Lalli'nin haracını' kaydeder.
Frame 2009, s. 66; Luckenbill 1926, § 636
Gurgum MÖ 858'de III. Salmanassar'a haraç verenler arasında görünür, MÖ 743'te kral Tarhulara III. Tiglath-pileser'e yenilir ve 738 haraç listesinde yer alır.
Jiménez vd. 2015, s. 154; Luckenbill 1926, § 772
Patina hükümdarı Qalparunda MÖ 857 ve 853'te III. Salmanassar'a haraç ödedi; 9.-8. yüzyıl Asur kayıtları krallığı Patina ya da Unqi olarak anar.
III. Salmanassar 856'da Til Barsib'i aldı, kenti Kâr-Šulmānu-ašarēd (Kâr-Shalmaneser) diye yeniden adlandırıp bir saray yaptırdı; 8. yüzyıl ilk yarısında kentin Asur valisi Ninurta-bēl-uṣur bilinir.
Bunnens 2009; Luckenbill 1926, § 560; Hawkins 1983
Kurt'a göre III. Salmanassar MÖ 839'dan itibaren Que'yi denetim altına aldı ve Que 8. yüzyıl başlarına kadar vasal krallık statüsündeydi; kral Urikki MÖ 738'de III. Tiglath-pileser'e haraç verdi.
Kurt 2006; Luckenbill 1926, § 772
Panamuwa II, III. Tiglath-pileser tarafından tahta çıkarılmış sadık bir Asur vasalıydı; 738 haraç listesinde 'Sam'al'li Panammu' geçer.
Chicago-Tübingen Expedition to… t.y.; Luckenbill 1926, § 772
Melid, Urartu önderliğindeki koalisyonun MÖ 743'te III. Tiglath-pileser'e yenilmesinden sonra Asur'a haraç verdi (kral Sulumal); Gunzinanu da bir süre Asur üstünlüğünü tanıdı.
Frame 2009, s. 66-67; Luckenbill 1926, § 772
Karkamışlı Pisiri III. Tiglath-pileser'in haraç listesinde yer alır; II. Sargon onu Asur'a karşı Mita ile yazışıp yeminini bozmakla suçlar.
Luckenbill 1926, § 772; Luckenbill 1927, § 8
Tabal kralı Uassurme (Wasusarma) III. Tiglath-pileser'e haraç verdi; MÖ 730-729 civarında haracı kesince Asurlular onu tahttan indirip yerine Hulli'yi getirdi.
Luckenbill 1926, § 772; Korkmaz 2021, s. 285-286; Weeden 2010
Tuhanalı Urballai III. Tiglath-pileser'e haraç verdi; Kurt bu dönemde Tabal, Tuwanuwa, Atuna ve Hupişna'nın vergiye bağlandığını yazar. Sargon'un mektubu Urpalla'nın kentlerini Asur toprağı olarak anar.
Luckenbill 1926, § 772; Kurt 2006; Korkmaz 2021, s. 286-287
III. Tiglath-pileser MÖ 738'de Kunulua'yı fethetti; Tayinat bir Asur valisi yönetimindeki Kinalia (Kullania) eyaletinin merkezi oldu ve Asur yönetimi en az MÖ 672'den sonrasına kadar sürdü.
Manning vd. 2020; Luckenbill 1926, §§ 769-770
Barrakib'den sonra yerel hanedan kaldırıldı ve krallık doğrudan yönetilen bir Asur eyaleti oldu; kalede Asur valisinin Sarayı G bulunur.
Chicago-Tübingen Expedition to… t.y.; Chicago-Tübingen Expedition to… t.y.
II. Sargon Pisiri'yi esir edip sürgün etti, kenti Asurlularla iskân etti ve 'yetkilisini Karkamış'ın başına' koydu; Sargon tuğlaları kentte bulunmuştur. MÖ 605'te son Asur direnişini destekleyen Mısır birlikleri Karkamış'ta yenildi.
Luckenbill 1927, § 8, § 137; Mesopotamian King Sargon 2019; Marchesi 2019; Marchetti t.y.
Ambaris'in Mita ve Rusa ile işbirliği üzerine II. Sargon Bit-Purutaš'ı resmen Asur eyaleti statüsüne düşürdü; Korkmaz Sargon'un MÖ 705'te ölümüyle Tabal'da Asur egemenliğinin sona erdiğini yazar. Bit-Purutaš'ın Kululu çevresiyle eşleştirilmesi tartışmalıdır.
Korkmaz 2021, s. 286-287; Luckenbill 1927, § 55
Que II. Sargon döneminde Asur eyaleti oldu; Sargon metinleri 'Que valisi'nden söz eder. Kurt eyalet dönemini MÖ 713-663 olarak verir ve Asurbanipal döneminde Que'nin büyük ölçüde denetim altında olduğunu yazar.
Mora 2020; Kurt 2006; Luckenbill 1927, § 42
II. Sargon, Tarhulara'nın oğlu Muttallu tarafından öldürülmesi üzerine Gurgum'u MÖ 711'de ilhak etti; eyalet başkentin adıyla Marqasi diye anıldı, valileri bilinir ve kentten MÖ 671-629 arası Asur satış belgeleri gelir.
Jiménez vd. 2015, s. 153-155; Luckenbill 1927, § 61
Frame, MÖ 708'de Kummuh ilhak edilirken Melid'in de Asur kuvvetlerince büyük olasılıkla geri alındığını, ancak kentin 705 civarında Asur denetiminden çıkmış ve Asarhaddon döneminde Tabal'a katılmış olabileceğini belirtir. Arslantepe'de bir Asur sarayının döşemesi altında Sargon silindir parçaları bulunmuştur.
Frame 2009, s. 65-68
Mutallu'nun Urartu kralı Argišti ile anlaşıp haracı kesmesi üzerine II. Sargon MÖ 708'de Kummuh'u ilhak etti ve ülkeyi bir Asur yetkilisinin yönetimine verdi.
Frame 2009, s. 67-68; Luckenbill 1927, § 64; Özgüç 1985, Kummuh tarihçesi paragrafı
Sanherib yıllıklarına göre MÖ 696'da Kirua isyanına katılan Ingira ve Tarzi Asur ordusunca alındı; Kurt Sanherib'in Tarsus'u yeniden inşa ettiğini belirtir.
Luckenbill 1927, §§ 286-289; Kurt 2006
Tarihsel Olaylar
- y. MÖ 2000 - 1975Aššur'da Ilu-šuma'nın Akadlılar için andurārum ilanı
- y. MÖ 1974 - 1935I. Erišum'un Aššur'daki hükümdarlığı ve eponim dizisinin başlangıcı
- y. MÖ 1114 - 1076I. Tiglath-pileser'in Alzi'deki Muškileri Kadmuhu'da yenmesi
- y. MÖ 1114 - 1076I. Tiglath-pileser'in Nairi ülkelerine ve Van Gölü'ne seferleri
- MÖ 859 - 856III. Salmanassar'ın Nairi ve Urartu seferleri (MÖ 859 ve 856)
- MÖ 858 - 855III. Salmanassar'ın Bīt-Adini ve Til-Barsip seferleri (MÖ 858-855)
- MÖ 853Karkar (Qarqar) savaşı ve Kuzey Suriye beylikleri (MÖ 853)
- MÖ 839III. Salmanassar'ın Que seferi ve haracı (MÖ 839)
- y. MÖ 830 - 801Sam'al kralı Kilamuwa'nın Fenikece yazıtı
- MÖ 743III. Tiglath-pileser'in Urartu'yu Arpad'da yenmesi (MÖ 743)
- y. MÖ 720 - 709Muškili Mita (Midas) ile Asur arasındaki çatışma
- MÖ 717II. Sargon'un Karkamış'ı ilhakı (MÖ 717)
- y. MÖ 714Kimmerlerin Urartu kralı Rusa'yı yenmesi (MÖ 714 civarı)
- MÖ 714II. Sargon'un 8. seferi ve Musasir'in yağmalanması (MÖ 714)
- MÖ 713 - 705II. Sargon'un Tabal, Melid, Gurgum ve Kummuh politikaları (MÖ 713-705)
- y. MÖ 668 - 652Gyges'in Assurbanipal'a elçi göndermesi
- y. MÖ 644Gyges'in Kimmer saldırısında ölümü
Kişiler
- Ilu-šumaAššur'un 'Aššur tanrısının vekili' (iššiak Aššur)y. MÖ 2000 - 1975
- I. ErišumAššur'un 'Aššur tanrısının vekili'y. MÖ 1974 - 1935
- I. Tiglath-pileserAsur kralıMÖ 1114 - 1076
- III. SalmanassarAsur kralıMÖ 858 - 824
- III. Tiglath-pileserAsur kralıMÖ 744 - 727
- II. SargonAsur kralıMÖ 721 - 705