Van Gölü çevresinde MÖ 13. yüzyılda ilk kez anılan beyliklerden doğan ve MÖ 9. yüzyılda tek bir siyasi birime dönüşen krallık. Yeni Asur İmparatorluğu'nun güçlü rakibiydi. Kaleleri, sulama kanalları ve çivi yazılı yazıtlarıyla bilinir.
Ayanis kraliyet çöplüğündeki hayvan kemikleri ve Urartu mezarları seçkinlerin beslenmesine ve ölü gömme geleneklerine ışık tutar; sıradan halkın gündelik yaşamı az bilinir.
Tarihlendirme
Pleiades: 9. yüzyılda tek siyasi birim, sonu MÖ 7. yüzyıl sonu ya da 6. yüzyıl başı. Iranica bağımsızlığın sonunu 640'lara koyar.
Diller: Urartuca, Akadca (yazıtlarda)
Bilinen merkezler: Tuşpa (Van Kalesi), Arin-berd, Çavuştepe, Toprakkale, Ayanis
Profil
- Ölü gömme
- Urartu'da yakarak ve yakmadan olmak üzere iki temel gömü tarzı bilinir; farklı mezar tipleri olsa da iki tarzın aynı mezar planında bir arada görüldüğü örnekler vardır. Mezar mimarisindeki işçilik ve armağanlardaki çeşitlilik ekonomik eşitsizliği yansıtır; yönetici sınıf ve yakınları daha görkemli mezarlara çok çeşitli armağanlarla gömülmüştür. Murat Tepe ve Murat Höyük'te bulunan iki toprak mezardan birinde küpe ve bilezik gibi takılar gömülenin kadın olduğunu düşündürür. Orta güven
- Ekonomi
- Urartu kralları kanal ve yapay göletler yaptırdı; Keşiş Gölü Rusa tarafından oluşturuldu. Düşük güven
- Yazı
- Urartu kralları çivi yazılı yapı ve zafer yazıtları bıraktı; Ayanis'teki iki yazıt Rusa'nın kale, kent ve tapınak inşasını anlatır. Orta güven
- Askerî
- Çavuştepe'de demir ve bronz ok uçları gibi askeri buluntular ele geçmiştir. Orta güven
- İnanç ve ritüel
- Baş tanrı Haldi Tušpa'nın efendisi olarak anılır; Musasir Haldi'nin önemli bir kült merkeziydi ve II. Sargon MÖ 714'te Haldi heykelini oradan götürdü. Yüksek güven
- Gündelik yaşam
- Okunan kaynaklarda Urartu gündelik yaşamına dair kanıtların çoğu kale ve seçkin bağlamlarından gelir. Ayanis kalesindeki kraliyet çöplüğünün hayvan kemikleri seçkinlerin beslenmesini gösterir; köylerdeki ev yaşamı ve sıradan halkın beslenmesi hakkında bu batch'te doğrudan veri okunamamıştır. Düşük güven
- Yönetim
- Krallık kale merkezleri ağıyla örgütlendi; Tušpa sıklıkla başkent sayılsa da bir din merkezi olabileceği ileri sürülür. Orta güven
Süreklilik ve dönüşüm
Urartu devletinin sonu tartışmalıdır (MÖ 640'lar ile MÖ 6. yüzyıl başı arasında önerilir) ve siyasal çözülme bölge nüfusunun yok oluşu anlamına gelmez.
İlişkiler
Urartu kırmızı perdahlı malı ve mezar gelenekleri Van Gölü havzasındaki Urartu öncesi topluluklardan gelişti.
Kanıt: Karagündüz ve Ernis nekropolleri ile oluklu ve kırmızı astarlı çanak çömlek dizileri.
III. Salmanassar 859'da ve 856'da Urartu'ya sefer düzenledi.
Kanıt: Kurkh monoliti, Nimrud levhası ve Balawat kapıları.
8. yüzyılın büyük bölümünde Melid Urartu baskısı altında kaldı, zaman zaman Urartu denetiminde ya da etki alanındaydı ve 743'te Urartu önderliğindeki koalisyonda yer aldı.
Kanıt: Frame'in Asur kaynaklarına dayanan özeti; Malatya/İzoli Urartu kaya yazıtları.
Asur ile Urartu MÖ 8. yüzyılda Kuzey Suriye ve Zagros'ta rakipti: Urartu MÖ 754'te Arpad'da kazandı, Asur MÖ 743'te Arpad'da ve MÖ 714'te Urartu topraklarında üstün geldi.
Kanıt: Asur kraliyet yazıtları ve Sargon'un Aššur'a mektubu.
II. Sarduri döneminde Kummuh Urartu'ya teslim olmaya zorlandı.
Kanıt: Korkmaz'ın Urartu-Asur rekabeti özeti; 708'de Mutallu'nun Argišti ile ittifakı Sargon yıllıklarında geçer.
Asur istihbarat raporlarına göre Urartu kralı Rusa Kimmerlere karşı yürüdü ve yenildi.
Kanıt: Sargon'a gönderilen Asur casus raporları.
Hâkimiyet kayıtları
Haritadaki zamana göre değişen alan bu kayıtlardan otomatik türetilir: her kayıt bir yerin hangi tarihlerde hangi statüde bu devlete bağlı olduğunu kaynağıyla belirtir. Alan en yakın kontrol noktasına göre bölüşülür, noktadan uzaklıkla sınırlanır ve kara ile kırpılır; kesin sınır değildir.
Urartu Krallığı MÖ 9.-7. yüzyıllarda başkenti Tuşpa (Van Kalesi) olarak kuruldu; Ayanis de krallığın başkenti Tuşpa'ya yakın bir mesafede inşa edildi. Frame'in aktardığı II. Sargon metinleri 714'te Urartu kralı Ursâ'nın (Rusa) kraliyet kenti Ṭurušpâ'dan kaçışından söz eder.
Frame Melid'in 8. yüzyılın büyük bölümünde Urartu baskısı altında kaldığını ve zaman zaman Urartu denetiminde ya da etki alanında olduğunu yazar; Malatya/İzoli kaya yazıtları II. Sarduri seferlerinin batı sınırını gösterir.
Frame 2009, s. 66; Özkan 2022
Menua oğlu Argišti'nin yazıtlarını taşıyan kalkanlar ve tunç silindir, yazıtlarına göre Erebuni'de yapılmış ve orada korunmuş, ancak sonradan Rusa döneminde Karmir-blur'a taşınmıştır.
Korkmaz'a göre II. Sarduri döneminde Kummuh Urartu'ya teslim olmaya zorlandı; III. Tiglath-pileser MÖ 743'te Urartu'yu yenince Kummuh yeniden Asur'a bağlandı.
Korkmaz 2021, s. 285; Özgüç 1985, Kummuh tarihçesi paragrafı
Çavuştepe (Sardurihinili) II. Sarduri tarafından inşa ettirildi; tapınak yazıtı kalenin ve çevresindeki yatırımların ne zaman yapıldığını bildirir.
Ayanis (Rusahinili Eiduru-kai) Argišti oğlu Rusa'nın kentidir; yazılı veriler ve dendrokronoloji inşanın MÖ 673/672'de başladığını gösterir; Erdem ve Batmaz kalenin MÖ 653'ten önce çöktüğünü savunur.
Yaklaşık etki alanları
- Etki alanı MÖ 800 - 650 Düşük güven
Aras havzasındaki Erebuni Urartu yayılımının kuzey ucunu gösterir.
- Çekirdek alan MÖ 764 - 650 Orta güven
Van Gölü doğusundaki belgelenmiş kale merkezleri.
Alanlar belgelenmiş merkezlerin çevresinden türetilir; siyasi sınır iddiası taşımaz.
Tarihsel Olaylar
- MÖ 859 - 856III. Salmanassar'ın Nairi ve Urartu seferleri (MÖ 859 ve 856)
- y. MÖ 850 - 825I. Sarduri ile Urartu krallığının kuruluşu ve Tuşpa'daki Sardurburç yazıtları
- y. MÖ 830 - 780Išpuini ve Menua döneminde Urartu'nun genişlemesi ve Muşaşir'de Haldi kültü
- y. MÖ 810 - 780Menua (Şamram) Kanalı'nın inşası
- MÖ 743III. Tiglath-pileser'in Urartu'yu Arpad'da yenmesi (MÖ 743)
- y. MÖ 714Kimmerlerin Urartu kralı Rusa'yı yenmesi (MÖ 714 civarı)
- MÖ 714II. Sargon'un 8. seferi ve Musasir'in yağmalanması (MÖ 714)
Kişiler
- I. SarduriUrartu krallığının kurucusuy. MÖ 850 - 825
- IšpuiniUrartu kralıy. MÖ 830 - 810
- Menua (Minua)Urartu kralı, Išpuini'nin oğluy. MÖ 810 - 780
- II. SarduriUrartu kralıy. MÖ 764 - 734
- I. RusaUrartu kralıMÖ 714
- Argišti oğlu RusaUrartu kralıy. MÖ 700 - 601