Şanlıurfa platosunda ve Harran ovasını çevreleyen yüksek kesimlerde T biçimli dikmeli özel yapılar, zengin hayvan ve insan betimleri ile tanımlanan Çanak Çömleksiz Neolitik topluluklar. 'Taş Tepeler' adı bu alanları birlikte araştıran güncel projenin adıdır. Ortak sembolizm, bazı araştırmacılarca tek bir kült topluluğunun varlığına işaret olarak görülmüştür.
Göbekli Tepe'deki öğütme aletleri, av hayvanı kalıntıları ve dikmelerdeki giysi tasvirleri, anıtsal yapıları inşa eden toplulukların yiyecek hazırlama ve bir araya gelme pratiklerine ışık tutar.
Tarihlendirme
Özdoğan 2024 plato üzerindeki yerleşim yoğunluğunun MÖ 10. binyıl ortasından 8. binyıl sonuna kadar sürdüğünü belirtir.
Bilinen merkezler: Göbekli Tepe, Karahantepe, Nevalı Çori, Sayburç
Profil
- Sanat
- Tilki, yılan, akrep, yaban domuzu, yaban sığırı, ceylan, yaban eşeği ve kuş kabartmaları; itifallik ve yırtıcı hayvanlar öne çıkan temalardır. Yüksek güven
- Ölü gömme
- Göbekli Tepe dolgusunda insan kemikleri bulunur; Schmidt bunların ölü bedenine özel işlem yapıldığını ve alanda bir yerde, sonradan ritüeller için açılan birincil gömüler bulunabileceğini düşündürdüğünü belirtir. Birincil gömülerden oluşan bir mezarlık henüz saptanmamıştır. Düşük güven
- Ekonomi
- Göbekli Tepe'de evcil bitki ve hayvan yoktur; yabani hayvan avı ve yoğun yabani tahıl işleme belgelenmiştir. Yüksek güven
- İnanç ve ritüel
- Kazıcılar özel yapıları ritüel ve kült işlevli olarak yorumlar; anlatısal betimlerin toplumsal bağlılığı sürdürmeye hizmet ettiği öne sürülür. İşlev tartışmalıdır. Tartışmalı
- Gündelik yaşam
- Göbekli Tepe'de büyük yuvarlak yapıların çevresinde, kısmen çağdaş ve daha geç küçük dikdörtgen yapılar vardır; öğütme aletlerinin dağılımı yiyecek hazırlamanın bu yapılarla ve yapıların oturduğu teraslardaki belirli çalışma alanlarıyla ilişkili olduğunu gösterir. Büyük depolama tesisleri saptanmadığından Dietrich ve arkadaşları yiyeceğin hemen tüketilmek üzere üretildiğini ve faaliyetin dönemsel, büyük iş şölenleri biçiminde yoğunlaştığını önerir. Schmidt alanı bir yerleşim değil, kutsal alanlardan oluşan bir höyük olarak tanımlamıştır; alanda ne kadar insanın sürekli yaşadığı açık değildir. Tartışmalı
- Teknoloji
- Göbekli Tepe'de 7000'i aşkın öğütme ve dövme aleti (öğütme taşı ve kasesi, el taşı, havan ve havaneli) incelenmiştir; aletler standart ve verimlidir, kullanım izleri ve fitolitler çoğunun tahıl işlemede kullanıldığını gösterir. Deneyler bazı yüzeylerin malt kırmaya uygun olduğunu göstermiş, bira yapımına dair öneri temkinli biçimde tartışılmıştır. Schmidt'e göre taş düğmeler yalnızca Göbekli Tepe'de büyük sayıda bulunur. Orta güven
- Mimari
- Daire biçimli büyük yapılarda T biçimli antropomorfik dikmeler; daha sonra dikdörtgen yapılar. Özel yapılar Sayburç'ta konutlarla iç içedir. Yüksek güven
Süreklilik ve dönüşüm
Plato yerleşimlerinin hiçbirinde Çanak Çömlekli Neolitik iskân saptanmamıştır; geçiş evreleri Fırat vadisinde Mezraa-Teleilat ve Akarçay Tepe gibi yerleşimlerde izlenir. Bu, nüfusun yok olduğu anlamına gelmez, yerleşimin başka ortamlara kaydığını düşündürür.
İlişkiler
ÇÇN başında Yukarı Mezopotamya'da Çayönü, Göbekli Tepe, Hallan Çemi ve Nevalı Çori gibi yerleşimlerde ortak ikonografiye sahip özel yapılar görülür.
Kanıt: Özel yapılar ve ortak ikonografi; Karul 2020 ise Şanlıurfa platosundaki yapıların özel yapı ağırlıklı olması nedeniyle Dicle havzasının ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini belirtir.
Yaklaşık etki alanları
- Buluntu yeri dağılımı MÖ 9500 - 7000 Orta güven
Kazılmış ve yüzey araştırmasıyla bilinen T biçimli dikmeli alanların dağılımı; sınır çizilmemiştir.
Alanlar belgelenmiş merkezlerin çevresinden türetilir; siyasi sınır iddiası taşımaz.
Tarihsel Olaylar
- y. MÖ 9600 - 8800Göbekli Tepe'de anıtsal T dikmeli yapıların inşası
- y. MÖ 9600 - 8200Göbekli Tepe'nin işlevi üzerine 'tapınak' ve yerleşim tartışması
- y. MÖ 9600 - 8200Göbekli Tepe'de büyük ölçekli tahıl işleme ve şölenler
- y. MÖ 7000Şanlıurfa platosundaki tepe yerleşimlerinin çanak çömlek öncesinde terk edilmesi