Yukarı Dicle havzasında Genç Dryas sonu ile Erken Holosen'de ortaya çıkan ilk yıl boyu ya da yılın büyük bölümünde yerleşik topluluklar. Körtik Tepe, Hallan Çemi ve Çayönü bu grubun en iyi bilinen yerleşimleridir. Obsidyen tercihleri ve yontmataş teknolojisi, Kuzey Mezopotamya ve Levant'tan ayrılan bir yerel gelenek gösterir.
Körtik Tepe, Hallan Çemi, Hasankeyf ve Çayönü'deki yuvarlak evler, depolar, zengin armağanlı gömüler ve taş kaplar ilk yerleşik köylerin gündelik yaşamını yansıtır.
Tarihlendirme
Karul 2020 en erken yerleşimlerin MÖ 11. binyıl sonuna gittiğini belirtir; bitiş Çayönü'nün ÇÇN B iskânına göre yaklaşıktır.
Bilinen merkezler: Körtik Tepe, Hallan Çemi, Çayönü
Profil
- Sanat
- En yaygın buluntular arasında kloritten oyulmuş, geometrik kazıma bezemeli ya da figürlü taş kaplar vardır; en büyük topluluk Körtik Tepe'den gelir. Kemik plaket ve spatulalarda en sık yılan, ayrıca yaban koyunu ve keçisi, örümcek ve akrep betimlenir. Kuş ya da boynuzlu hayvan biçimli havaneli ve taş çubuklar işlevsel nesnelerin de bezendiğini gösterir. Körtik Tepe'deki boncuk sayısı Güneybatı Asya'daki diğer yerleşimlerden çok fazladır. Yüksek güven
- Ölü gömme
- Körtik Tepe'de 800'den fazla gömü. Yüksek güven
- Ekonomi
- Geniş yelpazeli avcılık ve yoğun bitki tohumu işleme; Çayönü'de domuzla kademeli olarak yoğunlaşan ilişki. Orta güven
- İnanç ve ritüel
- Ritüel kanıtları çoğunlukla ölü gömmeyle ilişkilidir: Körtik Tepe'de gömülerin çoğu armağanlarıyla birlikte alçıyla örtülmüş ya da çürümeye bırakıldıktan sonra okr ve alçıyla kaplanmış, bazı kafataslarının yanına kaplumbağa kabuğu, hayvan kafatası ya da boynuz konmuştur. Demirköy'de bazı iskeletlerde kafatasının bulunmaması erken bir kafatası kültünü düşündürür. Hallan Çemi'de bir yapının kuzey duvarında asılı olduğu düşünülen bir yaban sığırı kafatası bulunmuştur. Topluluk yapılarına gömü yapılması ilk kez Çayönü Kafatası Yapısı'nda görülür. Orta güven
- Gündelik yaşam
- Körtik Tepe'de ilk evler 2,3-4 m çaplı, yarı yeraltı, sıkıştırılmış toprak tabanlı yuvarlak yapılardır; tüm düzeylerde görülen 1,1-2,1 m çaplı, çakıl döşeli küçük yapılar olasılıkla depodur. Hallan Çemi'de yapılar 15 m çaplı bir avlunun çevresine dizilmiş, çevredeki taş, çamur ve kireçtaşından platformlar dal örgüyle örtülü silolar olarak yorumlanmıştır. Çayönü'nde Yuvarlak Yapılar evresini, birbirine paralel ve yakın kurulmuş dikdörtgen Izgara Planlı yapılar izler. Körtik Tepe'nin MÖ 10400-9200 arasında, Genç Dryas'tan Erken Holosen'e kalıcı olarak iskân edildiği ileri sürülür. Orta güven
- Teknoloji
- Obsidyen ağırlıklı olarak Bingöl A/B ve Nemrut Dağ kaynaklarından sağlanır. Yüksek güven
- Mimari
- Yarı yeraltı yuvarlak yapılar, avlu çevresinde dizilim ve özel yapılar; Çayönü'de ÇÇN B'de dikdörtgen yapılara geçiş. Yüksek güven
Süreklilik ve dönüşüm
Çayönü ve Boncuklu Tarla dışındaki Dicle ÇÇN A yerleşimlerinin çoğunda ÇÇN B'ye kesintisiz süreklilik yoktur; ÇÇN B'de Fırat havzasında daha güçlü bir çekirdek oluşur.
İlişkiler
ÇÇN başında Yukarı Mezopotamya'da Çayönü, Göbekli Tepe, Hallan Çemi ve Nevalı Çori gibi yerleşimlerde ortak ikonografiye sahip özel yapılar görülür.
Kanıt: Özel yapılar ve ortak ikonografi; Karul 2020 ise Şanlıurfa platosundaki yapıların özel yapı ağırlıklı olması nedeniyle Dicle havzasının ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini belirtir.
Yaklaşık etki alanları
- Buluntu yeri dağılımı MÖ 10.500 - 9000 Orta güven
Kazılmış ÇÇN A yerleşimlerinin dağılımı.
Alanlar belgelenmiş merkezlerin çevresinden türetilir; siyasi sınır iddiası taşımaz.
Tarihsel Olaylar
- y. MÖ 10.500 - 9300Yukarı Dicle'de ilk yerleşik toplulukların ortaya çıkışı
- y. MÖ 9600 - 7000Bereketli Hilal'de çok merkezli bitki ekimi ve evcilleştirmesi