Anatolia Chronos

Antik ve modern adlar ile yazım varyantları eşleşir (ör. Hattuşa, Hattuša, Hattusa, Boğazköy).

Uygarlık · y. MÖ 1650 - 1200

Hititler

Haritada göster

Hattuša merkezli Hitit Devleti, Hattušili I ile kurulmuş, Šuppiluliuma I döneminde Anadolu dışına taşarak imparatorluk düzeyine ulaşmıştır. Yönetim, sarayda dil ve din bakımından Hatti, Luvi, Hurri ve Mezopotamya öğelerini birleştiren çok katmanlı bir yapıdır.

Orta ve Son Tunç Çağı
Gündelik yaşam

Hitit metinleri ve arkeobotanik veriler evlilik, beslenme ve ölü yakma törenleri gibi gündelik yaşam alanlarına ışık tutar.

Tarihlendirme

y. MÖ 1650 - 1200

Bitiş ve çöküş ayrı batch'te ele alınacaktır.

Diller: Hititçe, Luvice, Hattice (dinî), Hurrice (dinî ve kişi adları), Akadca (diplomasi)

Bilinen merkezler: Hattuşa, Karkamış, Ortaköy

Profil

Ölü gömme
Bryce'ın metinlere dayanan anlatımına göre kraliyet cenazesinde ölü yakılır; kadınlar sabah ateşin közleri üzerine bira ve şarap döker, kemikleri gümüş maşayla toplayıp gümüş kâsedeki yağda temizler ve en iyi kalite keten beze sararlar. Bu anlatım kraliyet ölü törenine aittir; sıradan halkın ölü gömme uygulamalarını yansıttığı varsayılmamalıdır. Orta güven
Ekonomi
Nerik (Oymaağaç Höyük) Geç Tunç Çağı tohum kalıntılarına göre başlıca ekinler arpa, serbest harmanlanan buğday ve gernik ile mercimek, burçak, mürdümük, bakla ve bezelyedir; çeşitli meyve ve kuruyemişler de kullanılmıştır. Hitit metinlerinde elma, üzüm, kayısı, incir, nar, armut, muşmula, fıstık, kiraz, erik, zeytin ve hurma sık geçer; hurma ve nar güney eyaletlerinden Hattuša'ya gönderilir, meyveler taze ya da kurutularak tüketilirdi. Tanrılara bira ve şarap sunulur, Hitit kanunlarında bağ ve şarapla ilgili maddeler bulunur. Orta güven
Yazı
Hattuša'da yaklaşık 20.000 tablet bulunmuştur; Maşat gibi taşra merkezlerinde de idari arşivler vardır. Orta güven
İnanç ve ritüel
Hitit dini Hititçe, Hattice, Luvice, Palaca, Hurrice, Kuzey Suriye, Kizzuwatna ve Mezopotamya öğelerini bütünleştirmiştir; MÖ 15. yüzyıl ortasından itibaren Kizzuwatna kökenli Hurri renkli gelenekler benimsenmiştir. Orta güven
Gündelik yaşam
Bryce'a göre Hititler evliliğe görece esnek ve pratik yaklaşmıştır: fiilî ve resmî evlilikler tanınır, evlilik sözleşmelerinin yerine getirilmesi ve getirilmediğinde zararın karşılanması için kurallar vardır; evliliğin bozulmasını öngören evlilik öncesi anlaşmalar yapılır. Boşanma yaygın görünmektedir ve kadın da erkek kadar kolaylıkla boşanma başlatabilirdi. Yasalar toplumun ahlak normları ve davranış kuralları için başlıca kaynaklardandır. Orta güven
Yönetim
Hanedan içi veraset sorunları, saray entrikaları ve sınır baskılarıyla mücadele edilmiş, uluslararası antlaşmalar yenilikçi bir yönetim aracı olarak kullanılmıştır. Orta güven
Mimari
Hattuša'da 8 km'yi aşan sur, çok sayıda tapınak ve yeraltı suyuyla beslenen büyük göletler vardır. Yüksek güven

Süreklilik ve dönüşüm

Hitit siyasi yapısının çözülmesi ayrı batch'in konusudur; Luvi dili ve hiyeroglif yazı geleneği Demir Çağı'nda sürmüştür.

İlişkiler

  • DilselHattilery. MÖ 1700 - 1500Orta güven

    Eski Hitit toplumunda Hititçe seçkin dili, Hattice halk dili olarak birlikte kullanılmış olabilir.

    Kanıt: KBo 18.151 kehanet metnindeki Hattice kaynaklı yazım ve hal eki hataları.

  • DilselLuvice konuşan topluluklary. MÖ 1650 - 1200Yüksek güven

    Luvice Hattuša arşivlerinde Hititçe metinlere gömülü pasajlar halinde geçer ve hiyeroglif yazıtların ana dilidir.

    Kanıt: Hattuša çivi yazılı arşivleri ve Anadolu hiyeroglif yazıtları.

  • AskerîHalep (Halpa) Krallığıy. MÖ 1650 - 1595Yüksek güven

    I. Hattušili ve I. Muršili Halep'in Büyük Krallığına son vermiştir.

    Kanıt: Muwatalli II-Talmi-Šarruma antlaşmasının tarihsel girişi.

  • DiplomatikKizzuwatnay. MÖ 1500 - 1400Orta güven

    Telipinu ile Kizzuwatna arasında eşit şartlı ittifak; sonraki Eski Krallık kralları antlaşmaları yenilemek zorunda kalmıştır.

    Kanıt: Hitit antlaşma metinleri (Sevinç Erbaşı ve Gezmez'in aktarımı).

  • KültürelHurrilery. MÖ 1450 - 1200Yüksek güven

    Tudhaliya I'den itibaren Hitit kraliyet ailesinde Hurrice adlar görülür; Kizzuwatna üzerinden Hurri renkli dinî gelenekler Hattuša'ya aktarılır.

    Kanıt: Kraliyet ailesi ve vasal yöneticilerin Hurrice adları; Kizzuwatna ritüel metinleri.

  • AskerîKaşkalary. MÖ 1450 - 1201Yüksek güven

    Hitit krallığının kuzey sınırında yüzyıllar boyunca süren baskın, sefer ve antlaşma döngüsü.

    Kanıt: Tuthaliya yıllıkları, I. Arnuwanda ile Ašmunikal'in duası, Maşat mektupları, II. Muršili yıllıkları, kabile önderleriyle yapılan Kaška antlaşmaları ve III. Hattušili'nin Nerik metinleri.

  • DiplomatikAhhiyaway. MÖ 1400 - 1209Orta güven

    İlişkiler düşmanlıkla başlamış, MÖ 14. yüzyılda barışçıl bir hale gelmiş, MÖ 13. yüzyılda Piyamaradu olayı ve Wilusa anlaşmazlığı ile yeniden kötüleşmiştir.

    Kanıt: Tawagalawa ve Milawata mektupları, Ahhiyawa kralının mektubu ve kehanet raporları.

  • DiplomatikYeni Krallık Mısıry. MÖ 1400 - 1330Tartışmalı

    Kuruštama Antlaşması Hitit-Mısır ilişkilerinde ilk yazılı müzakere niteliğindedir; Šuppiluliuma I zamanında ihlal edilmiştir.

    Kanıt: Muršili II'nin veba duaları ve Šuppiluliuma'nın Yiğitlikleri; 1259 antlaşmasındaki gönderme.

  • Siyasi bağımlılıkKizzuwatnay. MÖ 1400 - 1350Yüksek güven

    II. Tuthaliya ile Šunaššura antlaşmasının son biçiminde Kizzuwatna kralı Hitit kralının astıdır ve ona saygı ziyareti yapmakla yükümlüdür; ülke Šuppiluliuma I döneminde Hitit devletine katılmıştır.

    Kanıt: HDT No. 2 girişi ve §9-10.

  • AskerîMitanniy. MÖ 1350 - 1322Orta güven

    Šuppiluliuma I'in Kuzey Suriye seferleri ve Kargamiš'in alınmasıyla Hititler Mitanni'yi denetim altına almaya çalışmıştır.

    Kanıt: Šuppiluliuma'nın Yiğitlikleri ve Gavaz'ın aktardığı yıllık parçaları.

  • Siyasi bağımlılıkIšuway. MÖ 1340 - 1200Orta güven

    Šuppiluliuma I Išuwa'yı ikinci kez yenip tebaası yapmıştır; Išuwa daha önce de Hitit tebaası sayılıyordu.

    Kanıt: HDT No. 6A §1-2 ve No. 2 §3.

  • AskerîYeni Krallık Mısıry. MÖ 1330 - 1274Orta güven

    Amka seferi ve Zannanza olayından Kadeš Savaşı'na kadar süren düşmanlık.

    Kanıt: Hitit metinleri ve Ramses II'nin Kadeš yazıtları.

  • Siyasi bağımlılıkUgarit Krallığıy. MÖ 1330 - 1190Yüksek güven

    Niqmaddu II Šuppiluliuma I'in vasalı olmuş, Ugarit'e haraç yüklenmiştir.

    Kanıt: HDT No. 4 ve No. 9.

  • Siyasi bağımlılıkArzaway. MÖ 1319 - 1200Yüksek güven

    Arzawa ülkeleri sık sık Hititlerle savaşmış, sonunda vasal yapılmış ancak imparatorluğun sonuna dek güvenilmez kalmıştır.

    Kanıt: Muršili II yıllıkları; vasal antlaşmaları.

  • Siyasi bağımlılıkŠeha Irmağı Ülkesiy. MÖ 1318 - 1200Yüksek güven

    Manapa-Tarhunta Muršili II'ye boyun eğmiş ve vasallık antlaşması almıştır; Muwatalli II onu yerine Masturi'yi getirmiştir.

    Kanıt: HDT No. 12; AhT 1A §26', AhT 7 yorumu.

  • Siyasi bağımlılıkMira (Mira-Kuwaliya)y. MÖ 1318 - 1200Yüksek güven

    Muršili II Mira ve Kuwaliya'yı Mašhuiluwa'ya vermiş, ardından Kupanta-Kurunta ile antlaşma yapmıştır; IV. Tuthaliya Mira kralı Tarkasnawa'yı atamıştır.

    Kanıt: HDT No. 11; AhT 1A §27', AhT 5.

  • Siyasi bağımlılıkHapallay. MÖ 1318 - 1290Yüksek güven

    Muršili II Hapalla'yı Targasnalli'ye vermiş ve onunla antlaşma yapmıştır.

    Kanıt: HDT No. 10.

  • Siyasi bağımlılıkWilušay. MÖ 1290 - 1200Yüksek güven

    Muwatalli II Alaksandu ile vasallık antlaşması yapmış; daha sonra Walmu Hitit kralının 'askeri vasalı' olarak yeniden tahta çıkarılmak istenmiştir.

    Kanıt: HDT No. 13; AhT 5 §7'.

  • Siyasi bağımlılıkTarhuntaššay. MÖ 1265 - 1200Yüksek güven

    III. Hattušili Kurunta'yı Tarhuntašša'da apanaj krallığına getirmiş; III. Hattušili ve IV. Tuthaliya bu krallıkla sınırları tanımlayan antlaşmalar yapmıştır.

    Kanıt: HDT No. 18A-C (Bronz Tablet dahil).

  • DiplomatikYeni Krallık Mısıry. MÖ 1259 - 1237Yüksek güven

    1259 barışından sonra Hattušili III ve Puduhepa Mısır sarayıyla yazışmış, ilişkiler dostane bir seviyeye taşınmıştır.

    Kanıt: Akadca antlaşma nüshası ve Naptera'nın Puduhepa'ya mektubu.

Hâkimiyet kayıtları

Haritadaki zamana göre değişen alan bu kayıtlardan otomatik türetilir: her kayıt bir yerin hangi tarihlerde hangi statüde bu devlete bağlı olduğunu kaynağıyla belirtir. Alan en yakın kontrol noktasına göre bölüşülür, noktadan uzaklıkla sınırlanır ve kara ile kırpılır; kesin sınır değildir.

  • Doğrudan yönetimAdanay. MÖ 1650 - 1550Orta güven

    Eski Krallık'ın büyük bölümünde Kizzuwatna 'Adaniya ülkesi' adıyla Hatti'nin ayrılmaz parçasıydı; nokta olarak Adaniya ile özdeşleştirilen Adana kullanılmıştır.

    Beckman 1999, s. 11, 18

  • BaşkentHattuşay. MÖ 1650 - 1290Yüksek güven

    I. Hattušili Anitta'nın lanetine rağmen Hattuša'yı yeniden kurup başkent yapmıştır; kent, Muwatalli II'nin yönetimi Tarhuntašša'ya taşımasına kadar Hitit başkentidir.

    Kaya ve Kaya 2023, bölüm 1.2; UNESCO World Heritage Centre t.y.; Jr. 2009, s. 1

  • Doğrudan yönetimKuşaklıy. MÖ 1450 - 1350Orta güven

    Šarišša (Kuşaklı), krala ait resmi yazışmaların bulunduğu üç Hitit eyalet merkezinden biridir; Orta Hitit mektupları C Yapısı'nda ele geçmiştir.

    Jr. 2009, s. 1, 262

  • Doğrudan yönetimMaşat Höyüky. MÖ 1420 - 1370Yüksek güven

    Maşat Höyük-Tapikka arşivi bir Hitit eyalet merkezinin yerel yetkililerinin yazışmalarını ve hesap belgelerini içerir; mektuplar Kaška sınırındaki askeri durumu yansıtır.

    Jr. 2009, s. 91; Alexandrov 2023; Singer 2007, s. 168

  • BaşkentOrtaköyy. MÖ 1400 - 1350Orta güven

    Ortaköy-Šapinuwa bölgenin baş yönetim merkezi ('saray') ve kraliyet ikametgâhıdır; Orta Hitit mektupları burada bulunmuştur.

    Jr. 2009, s. 252; Süel vd. 2025

  • ÇekişmeliOymaağaç Höyüky. MÖ 1400 - 1280Orta güven

    Arnuwanda I ve Ašmunikal'in duası Kaškaların Hitit tapınaklarına, özellikle kutsal Nerik kentine verdiği zararı anlatır; kentin kurtarılması III. Hattušili'ye atfedilir.

    Singer 2007, s. 167-168

  • Doğrudan yönetimAdanay. MÖ 1350 - 1190Orta güven

    Kizzuwatna II. Tuthaliya döneminde kalıcı olarak Hitit denetimine dönmüş ve Šuppiluliuma I döneminde Hitit devletine yeniden katılmıştır.

    Beckman 1999, s. 11

  • Doğrudan yönetimTell Atchanay. MÖ 1330 - 1290Orta güven

    Šuppiluliuma I Mukiš ülkesini ele geçirmiş ve Ugarit kralının boyun eğişini Alalah'ta kabul etmiştir; kazıda Seviye III-I Hitit ele geçirmesini yansıtır ve yerleşim MÖ 1300/1290 civarında büyük ölçüde terk edilmiştir. Mukiš'in doğrudan ilhak mı yoksa vasal statüde mi olduğu bu kaynaklardan kesin anlaşılmaz.

    Beckman 1999, s. 34, 43; Yener 2011

  • VasalUgarity. MÖ 1330 - 1190Yüksek güven

    Niqmaddu II'nin Hitit yardımını kabul etmesi Ugarit'i Hitit vasalı yapmış, Šuppiluliuma I ile antlaşma ve sınır belgesi düzenlenmiştir; Muršili II Niqmepa ile antlaşmayı yenilemiştir.

    Beckman 1999, s. 34-35, No. 4; No. 9

  • VasalHalep (Halpa)y. MÖ 1330 - 1190Yüksek güven

    Šuppiluliuma I Halep ülkesini Mitanni kralından almış ve oğlu 'Rahip' Telipinu'yu kentin başına getirmiştir; Muršili II ve Muwatalli II, Halep kralı Talmi-Šarruma ile antlaşma yapmıştır.

    Beckman 1999, s. 93-95, No. 14 §1-13

  • VasalKarkamışy. MÖ 1330 - 1190Yüksek güven

    Šuppiluliuma I Karkamiš ülkesinin kentlerini oğlu Piyaššili'ye vermiştir; Karkamiš kralı Suriye'de bir tür genel vali (viceroy) olarak görev yapmıştır.

    Beckman 1999, s. 5, 45; Beckman vd. 2011, s. 47

  • Doğrudan yönetimMilety. MÖ 1319 - 1295Orta güven

    Millawanda (Milet) daha önce Hatti'ye bağlıyken Ahhiyawa'ya yönelmiş, Muršili II'nin komutanları Gulla ve Mala-ziti kenti ele geçirerek Hitit egemenliğini yeniden kurmuştur.

    Beckman vd. 2011, s. 29 AhT 1B §1', s. 45-46

  • Doğrudan yönetimOymaağaç Höyüky. MÖ 1280 - 1200Orta güven

    III. Hattušili 'Hantili günlerinden beri harabe olan Nerik kentini yeniden kurdum' der; o ve oğlu IV. Tuthaliya Nerik'i büyük bir kült merkezi olarak yeniden düzenlemiştir.

    Singer 2007, s. 167

  • BaşkentHattuşay. MÖ 1272 - 1190Yüksek güven

    Muwatalli II'nin ölümünden sonra Tarhuntašša yönetim merkezi olma statüsünü yitirmiş, Hattuša yeniden imparatorluk başkenti olmuştur.

    Ersoy 2022; Beckman 1999, s. 108, No. 18 giriş; UNESCO World Heritage Centre t.y.

  • Doğrudan yönetimYalburt Yaylası anıtıy. MÖ 1237 - 1209Orta güven

    Yalburt'taki havuz anıtının blokları IV. Tuthaliya'nın güneybatı Anadolu'daki fetihlerini kaydeden krala ait hiyeroglif yazıtlar taşır.

    Yamamoto 2020, s. 54; Hawkins 1998

Yaklaşık etki alanları

  • Çekirdek alan MÖ 1650 - 1200 Orta güven

    Kızılırmak kavsi ve doğusundaki kazılmış Hitit merkezleri; sınır değil yaklaşık çekirdek alan.

  • Etki alanı MÖ 1350 - 1200 Düşük güven

    İmparatorluk döneminde Hitit egemenliği ya da vasallık ilişkisi belgelenen ya da tartışılan merkezler. Glatz, imparatorluğun tek parça değil sürekli müzakere edilen bir ilişkiler ağı olduğunu vurgular.

Alanlar belgelenmiş merkezlerin çevresinden türetilir; siyasi sınır iddiası taşımaz.

Tarihsel Olaylar

Kişiler

Arkeolojik Alanlar