Kapadokya ve Konya ovasında MÖ 9. binyılın ikinci yarısından 6. binyıl başına uzanan Neolitik topluluklar. Burada tarım ve hayvancılık, Bereketli Hilal'den gelen hazır bir paket olarak değil, yerli toplayıcıların seçici benimsemesi ve yerel denemelerle gelişmiştir. Çatalhöyük bu geleneğin en büyük yerleşimidir.
Aşıklı, Boncuklu ve Çatalhöyük'te ev, aile, çocukluk, beslenme ve ölü gömme uygulamalarına dair kanıtlar, ilk yerleşik toplulukların gündelik yaşamını ayrıntılı biçimde gösterir.
Tarihlendirme
Bilinen merkezler: Aşıklı Höyük, Boncuklu Höyük, Tepecik-Çiftlik, Çatalhöyük
Profil
- Sanat
- Çatalhöyük'te ev duvarları beyaz kille sıvanır ve sık sık boyanırdı; resimlerin çoğu geometrik desenlerdir, Mellaart ise insanların yabani hayvanları avladığı, kışkırttığı ve tuzağa düşürdüğü anlatı sahneleri de bulmuştur. Evlere boğa başları ve boynuzları ile ayı ve leopar kabartmaları yerleştirilirdi. Orta evrelerde resimler gömü platformları çevresinde, MÖ y. 6500 sonrasındaki Geç evrede ise ocak ve fırın çevresinde yoğunlaşır. Boncuklu'da yüzlerce boncuk ile at türü (büyük olasılıkla yaban eşeği) parmak kemiklerinden yontulmuş oturan insan biçimli figürinler bulunur. Yüksek güven
- Ölü gömme
- Çatalhöyük'te ev tabanı altı gömüler. Yüksek güven
- Ekonomi
- Aşıklı'da yerel koyun-keçi evcilleştirmesi; Boncuklu'da düşük düzeyli tahıl ekimi; Çatalhöyük'te karma tarım. Yüksek güven
- İnanç ve ritüel
- Ritüel kanıtları büyük ölçüde evin içindedir. Çatalhöyük'te ölüler ev platformlarının altına gömülür, boyalı duvarlar ve boğa başları sıklıkla gömü platformlarının çevresinde yer alır; çok sayıda gömü barındıran uzun ömürlü 'tarih evleri' ve doğrudan eski bir mezarlığın üzerine kurulmuş evler vardır. Boncuklu'da evin temiz ve kirli bölümleri arasındaki sınır kırmızı boya ve sıva sırtlarıyla vurgulanmış, bir yapının temeline yaban sığırı boynuzları ve kemikleri bırakılmıştır. Ekip, geç evrelerdeki kadın figürinlerini 'ana tanrıça' olarak değil, toplulukta saygınlık kazanmış yaşlı kadınların tasvirleri olarak yorumlar; bu bulguların dinsel anlamı tartışmalıdır. Tartışmalı
- Gündelik yaşam
- Çatalhöyük'te artan iş yükü, hastalık ve nüfus yoğunluğu; geç evrelerde artan hareketlilik. Yüksek güven
- Teknoloji
- Aşıklı'da obsidyen yontma bilgisi kuşaktan kuşağa aktarılırdı; üretim zinciri analizlerinde dört ayrı üretim saptanmış, bunlardan biri ince motor becerisi henüz gelişmemiş çocukların deneme vuruşlarına, bir diğeri basit dilgi üreten çıraklara bağlanmıştır. Boncuklu'da sert volkanik taşlardan yapılmış oluklu taşlar büyük olasılıkla kamış ok gövdelerini düzeltmek ya da kemik uçları cilalamak için kullanılan, taşınabilir çok işlevli aletlerdir. Çatalhöyük'te kap kalıntıları ve obsidyen aletlerdeki kullanım izleri koyun kemiği, yağı ve etinin yoğun biçimde işlendiğini, sütün de en geç orta evrelerden itibaren kaplarda işlendiğini gösterir. Orta güven
- Mimari
- Aşıklı'da gelişen ve 'Orta Anadolu Yerleşme Modeli' olarak adlandırılan sık dokulu yerleşim düzeni; Çatalhöyük'te sokaksız, çatıdan girilen bitişik evler. Yüksek güven
Süreklilik ve dönüşüm
Çatalhöyük Doğu'dan Batı höyüğe kayma kademelidir ve MÖ 6. binyıl başına kadar süreklilik gösterir; Konya ovasında MÖ 6000 sonrasında küçük yerleşimler artar.
İlişkiler
Doğu Marmara'nın ilk çiftçileri seramik geleneklerine göre Batı Orta Anadolu ve Çatalhöyük kökenlidir; genetik olarak da Orta Anadolu gruplarıyla yakın akrabadır.
Kanıt: Seramik geleneklerindeki paralellikler ve aDNA benzerliği.
Yaklaşık etki alanları
- Buluntu yeri dağılımı MÖ 8400 - 6000 Orta güven
Kazılmış yerleşimlerin dağılımı; iki küme (Konya ovası ve Kapadokya) arasında sınır çizilmemiştir.
Alanlar belgelenmiş merkezlerin çevresinden türetilir; siyasi sınır iddiası taşımaz.
Tarihsel Olaylar
- y. MÖ 9600 - 7000Bereketli Hilal'de çok merkezli bitki ekimi ve evcilleştirmesi
- y. MÖ 8500 - 7500Orta Anadolu'da yerli toplayıcıların ekimi benimsemesi
- y. MÖ 8400 - 7350Aşıklı Höyük'te koyun ve keçinin yerel evcilleştirilmesi
- y. MÖ 7100Çatalhöyük Doğu Höyük yerleşiminin kuruluşu
- y. MÖ 6700 - 5500Neolitik yaşamın Anadolu'dan Ege üzerinden Avrupa'ya yayılması
- y. MÖ 6500 - 6000Çatalhöyük'te MÖ 6500 sonrası toplumsal dönüşüm
- y. MÖ 6050 - 5900Çatalhöyük'te Doğu'dan Batı höyüğe kademeli kayma